Sunday, March 2, 2025

рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди

   рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा
рдХा
рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди

рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоाрддाрдУं рдиे рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдеी, рддाрдХि рд╕рднी рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЬैрд╕े рдХाрдиूрди рд╣ो। рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж - 44 рдиीрддि рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЗрд╕рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ेрдЧा рдХि рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╣ो рдФрд░ рджेрд╢ рднрд░ рдоें рдЗрди्рд╣ें рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।

   рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдХाрдиूрди рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рд╕े рдХोрдИ рдЬुреЬाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдзрд░्рдо рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрд╕ी рднी рд╡рд░्рдЧ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рднेрджрднाрд╡ рдпा рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдиे 23 рдирд╡ंрдмрд░ 1948 рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдеा।

  рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे 1840 рдоें рд▓ेрдХ्рд╕ рд▓ोрдХी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдкрд░ाрдзों, рд╕рдмूрддों рдФрд░ рдЕрдиुрдмंрдзों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рдмрдиाрдП рдеे, ।

  рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рднाрд░рдд рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рд╣ोрдиा, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рдзрд░्рдо рдпा рдЬाрддि рдХा рдХ्рдпों рди рд╣ो। рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рд▓िрдП рд╢ाрджी, рддрд▓ाрдХ рдФрд░ рдЬрдоीрди-рдЬाрдпрджाрдж рдХे рдмंрдЯрд╡ाрд░े рдоें рдПрдХ рд╣ी рдХाрдиूрди рд▓ाрдЧू рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдПрдХ рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдХाрдиूрди рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рд╕े рдХोрдИ рдЬुреЬाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдзрд░्рдо рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрд╕ी рднी рд╡рд░्рдЧ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рднेрджрднाрд╡ рдпा рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиा рд╣ै।

     рднाрд░рддीрдп рдЕрдиुрдмंрдз рдЕрдзिрдиिрдпрдо-1872, рдиाрдЧрд░िрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕ंрд╣िрддा, рд╕ंрдкрдд्рддि рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдЕрдзिрдиिрдпрдо-1882,рднाрдЧीрджाрд░ी рдЕрдзिрдиिрдпрдо-1932, рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо-1872 рдоें рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдиिрдпрдо рд▓ाрдЧू рд╣ैं।

     рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрдорд▓ों рдоें рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдХाрдиूрди рдЕрд▓рдЧ рд╣ैं। рдЗрдирдоें рдмрд╣ुрдд рдЬ्‍рдпाрджा рдЕंрддрд░ рд╣ै।рд╣ाрд▓ांрдХि, рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рд╡िрд╡िрдзрддा рд╡ाрд▓े рджेрд╢ рдоें рдЗрд╕рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рдЗрддрдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рджेрд╢ рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднी рдХो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдЬीрдиे рдХी рдкूрд░ी рдЖрдЬाрджी рджेрддा рд╣ै। 

        рд░ाрдЬ्рдпों рдХो рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░, рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рддрд▓ाрдХ рдЬैрд╕े рдоुрдж्рджों рдХो рддрдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╢ीрд░्рд╖ рдХोрд░्рдЯ рдоें рджाрдпрд░ рдЕрдкрдиे рдПрдХ рд╣рд▓рдлрдиाрдоे рдоें рдХрд╣ा рдеा рдХि рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЪौрдеे рднाрдЧ рдоें рдоौрдЬूрдж рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдиीрддि рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рддрдд्рд╡ों рдХा рдм्рдпौрд░ा рджिрдпा।

рдЬрд░ूрд░рдд рдХ्рдпों ?

  рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рднाрд░рдд рдоें рд╕рднी рдзрд░्рдоों рд╡ рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों (рдЬैрд╕े – рд╣िंрджू, рдоुрд╕рд▓िрдо, рд╕िрдЦ, рдмौрдж्рдз, рдЖрджि) рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ рд╣ैं। 

 ✍️рдкрд╣рд▓ा : рд╣िंрджू рдоैрд░िрдЬ рдПрдХ्рдЯ 1956; рдЬो рдХि рд╣िंрджू, рд╕िрдХ्рдЦ, рдЬैрди рд╡ рдЕрди्рдп рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै।

 ✍️рджूрд╕рд░ा : рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ों рдХे рд▓िрдП рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ। рдРрд╕े рдоें рдЬрдмрдХि рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдЕрди्рдп рд╕рднी рдзрд░्рдоों рд╡ рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдХे рддрд╣рдд рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣िंрджू рдоैрд░िрдЬ рдПрдХ्рдЯ 1956 рд▓ाрдЧू рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдзрд░्рдо рдХे рд▓िрдП рднी рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд 21 рд╡ी рд╕рджी рдоें рдХрд╣ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।

 рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 25 рдХो UCC рдХे рд╕ाрде рд╕рдордЭрдиा рдХ्рдпों рдЬрд░ुрд░ी рд╣ै ? -

   рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 25 рдпрд╣ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рд╕े рдоाрдирдиे рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП, рдпूрд╕ीрд╕ी рдХो рд▓ोрдЧों рдкрд░ рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рдирд╣ीं рдеोрдкा рдЬा рд╕рдХрддा। рдХ्рдпोंрдХि, рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 25 рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╣ोрдЧा।

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрд▓ेрдЦ рдХो рдиिрдо्рди рдмिрди्рджुрдУं  рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै –

✒️1.рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि ।

✒️2.рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╣ेрддु рди्рдпाрдпाрд▓рдп рджिрд╢ा рдиिрд░्рджेрд╢ ।

✒️3.рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा ।

1. рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╕рдоाрди рдХाрдиूрдиों рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे 1840 рдоें рд▓ेрдХ्рд╕ рд▓ोрдХी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдкрд░ाрдзों, рд╕рдмूрддों рдФрд░ рдЕрдиुрдмंрдзों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рдмрдиाрдП рдеे, рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджुрдУं рдФрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрдиूрдиों рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕рд╕े рдоुрдХ्рдд рд░рдЦा рдеा। рдЧोрд╡ा рдоें рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдиे 1867 рдоें рдпूрдиिрдлॉрд░्рдо рд╕िрд╡िрд▓ рдХोрдб рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдеा। рдЧोрд╡ा рдХे рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд▓рдп рдХे рдмाрдж рднी рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдЕрдм рддрдХ рд╡рд╣ां рд▓ाрдЧू рд╣ै।

  рдм्рд░िрдЯिрд╢ рднाрд░рдд рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢ рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджू, рдоुрд╕्рд▓िрдо рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХाрдиूрди рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдоूрд▓рддः рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдЬैрд╕े рд╕рддी рдк्рд░рдеा рдЖрджि рдХे рддрд╣рдд рдХिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рднेрджрднाрд╡ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдИ ।

  рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рдмाрдж, рдЬिрд╕рдоें рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдп рд╢ाрдоिрд▓ рдеे : рд╡े рдЬो рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдЪाрд╣рддे рдеे рдЬैрд╕े рдбॉ. рдмी. рдЖрд░ рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдФрд░ рдЕрди्рдп рдоुрд╕्рд▓िрдо рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдеे, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрдиूрдиों рдХो рдХाрдпрдо рд░рдЦा। рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХे рд╕рдорд░्рдердХों рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдоें рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд╕рдоुрджाрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк, рдбीрдкीрдПрд╕рдкी (рд░ाрдЬ्рдп рдиीрддि рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд╕िрдж्рдзांрдд) рдХे рднाрдЧ IV рдоें рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдХे рддрд╣рдд рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдкंрдХ्рддि рдЬोрдб़ी рдЧрдИ рд╣ै।

2. рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╣ेрддु рди्рдпाрдпाрд▓рдп рджिрд╢ा рдиिрд░्рджेрд╢ :

ЁЯСЙрд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдХेрд╕ (1)

     рдоोрд╣рдо्рдордж рдЕрд╣рдордж рдЦाрди рдмрдиाрдо рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдмेрдЧрдо рдХो рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдХेрд╕ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें 1985 рдоें, рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдиे рджंрдб рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдзाрд░ा 125 рдХे рддрд╣рдд рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा рдХी рдоांрдЧ рдХे рд▓िрдП рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХा рджрд░рд╡ाрдЬा рдЦрдЯрдЦрдЯाрдпा, рдЬрдм рдЙрдирдХे рдкрддि рдиे рд╢ाрджी рдХे 40 рд╕ाрд▓ рдмाрдж рддीрди рддрд▓ाрдХ рджेрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рддрд▓ाрдХ рджे рджिрдпा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдиिрдпрдоिрдд рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा рджेрдиे рд╕े рдордиा рдХрд░ рджिрдпा।

       рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рднाрд░рддीрдп рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдзाрд░ा 125 рд▓ाрдЧू рдХрд░рдХे рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдлैрд╕рд▓ा рджिрдпा рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै, рдЪाрд╣े рд╡े рдХिрд╕ी рднी рдзрд░्рдо рдХे рд╣ों। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдоुрдЦ्рдп рди्рдпाрдпाрдзीрд╢, рд╡ाрдИрд╡ी рдЪंрдж्рд░рдЪूрдб़ рдиे рдХрд╣ा рдХि рдПрдХ рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХाрдиूрди рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕рдоाрди рдиिрд╖्рдаाрдУं рдХो рджूрд░ рдХрд░рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоें рдорджрдж рдХрд░ेрдЧी। рдФрд░ рдЗрд╕рд▓िрдП, рдЕрджाрд▓рдд рдиे рд╕ंрд╕рдж рдХो рдпूрд╕ीрд╕ी рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд░्рджेрд╢ рджिрдпा।

      рд░ाрдЬीрд╡ рдЧांрдзी рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрджाрд▓рдд рдХे рдлैрд╕рд▓े рд╕े рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдеी; рдЗрд╕рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдоाрдорд▓े рдоें рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХे рдлैрд╕рд▓े рдХो рд░рдж्рдж рдХрд░рдиे рдФрд░ рддрд▓ाрдХ рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ा (рддрд▓ाрдХ рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг) рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1986 рдмрдиाрдпा। рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоें рдпрд╣ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдХि рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ा рдХो рддрд▓ाрдХ рдпाрдиी рдЗрдж्рджрдд рдХे рдмाрдж рдХेрд╡рд▓ рддीрди рдорд╣ीрдиे рддрдХ рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХो рдЕрдкрдиे рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдпा рд╡рдХ्рдл рдмोрд░्рдб рдоें рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।

ЁЯСЙ рд╕рд░рд▓ा рдоुрдж्рдЧрд▓ рдХेрд╕  (2)

     рд╕рд░рд▓ा рдоुрдж्рдЧрд▓ рдмрдиाрдо рднाрд░рдд рд╕ंрдШ рдЬिрд╕рдоें рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдХे рддрд╣рдд рдлिрд░ рд╕े рдиिрд░्рджेрд╢ рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рдеा рдХि рдХ्рдпा рд╣िंрджू рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рд╣िंрджू рдкрддि, рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдЕрдкрдиाрдХрд░ рджूрд╕рд░ी рд╢ाрджी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।

         рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдоाрдиा рдХि рджूрд╕рд░ी рд╢ाрджी рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдЕрдкрдиाрдиा рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ рдХा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рд╣ै। рдЖрдЧे рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХि рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдХो рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1955 рдХे рддрд╣рдд рднंрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдпाрдиी рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдХрд░ рджोрдмाрд░ा рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рд╕े рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рджंрдб рдХी рдзाрд░ा 494[5] рдХे рддрд╣рдд рдЕрдкрд░ाрдз рд╣ोрдЧा।

ЁЯСЙрдЬॉрди рд╡рд▓्рд▓ाрдордЯ्рдЯрдо рдмрдиाрдо рднाрд░рдд рд╕ंрдШ рдоाрдорд▓ा (3)

     рдХेрд░рд▓ рдХे рдкुрдЬाрд░ी, рдЬॉрди рд╡рд▓्рд▓ाрдордЯрди рдиे рдПрдХ рд░िрдЯ рдпाрдЪिрдХा рджाрдпрд░ рдХी рдеी рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рдеा рдХि рднाрд░рддीрдп рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХी рдзाрд░ा 118 рдИрд╕ाрдЗрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рднेрджрднाрд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рд╡рд╕ीрдпрдд рдж्рд╡ाрд░ा рдзाрд░्рдоिрдХ рдпा рдзрд░्рдоाрд░्рде рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рджाрди рдкрд░ рдЕрдиुрдЪिрдд рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧाрддी рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдоुрдЦ्рдп рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рд╡ीрд╡ी рдЦрд░े, рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि рдПрд╕рдмी рд╕िрди्рд╣ा рдФрд░ рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि рдПрдЖрд░ рд▓рдХ्рд╖्рдордгрди рдХी рдкीрда рдиे рдЗрд╕ рдзाрд░ा рдХो рдЕрд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░рдж्рдж рдХрд░ рджिрдпा। рдЖрдЧे рдЦрд░े рдиे рдХрд╣ा рдХि;

рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдоें рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै рдХि рд░ाрдЬ्рдп рдкूрд░े рднाрд░рдд рдоें рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ेрдЧा। рдпрд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рдЦेрдж рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдХि рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджेрд╢ рдоें рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕рдж рдХो рдЕрднी рднी рдХрджрдо рдЙрдаाрдиा рдмाрдХी рд╣ै। рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ों рдХो рджूрд░ рдХрд░рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоें рдорджрдж рдХрд░ेрдЧी।”

3. рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा

1. рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ :

рд╣िंрджू рдзрд░्рдо рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ेрдЧा?

рдЕрдЧрд░ UCC рдЖрддा рд╣ै, рддो рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо (1955), рд╣िंрджू рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо (1956) рдЬैрд╕े рдоौрдЬूрджा рдХाрдиूрдиों рдХो рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा ।

рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХी рдзाрд░ा 2(2) рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рдирд╣ीं рд╣ोंрдЧे। рдХाрдиूрди рдХी рдзाрд░ा 5(5) рдФрд░ 7 рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдеाрдЧрдд рдк्рд░рдеाрдПं рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдкрд░ рд╣ाрд╡ी рд░рд╣ेंрдЧी. рд▓ेрдХिрди рдпूрд╕ीрд╕ी рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдЗрдирдХी рдЫूрдЯ рдирд╣ीं рдоिрд▓ेрдЧी ।

рдоुрд╕्рд▓िрдо рдзрд░्рдо рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ेрдЧा?

рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкрд░्рд╕рдирд▓ (рд╢рд░ीрдпрдд) рдПрдк्рд▓ीрдХेрд╢рди рдПрдХ्рдЯ, 1937 рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╢рд░ीрдпрдд рдпा рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд рд╢ाрджी, рддрд▓ाрдХ рдФрд░ рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рд▓ाрдЧू рд╣ोрдЧा । рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ UCC рдЖрддा рд╣ै, рддो рд╢рд░ीрдпрдд рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд рддрдп рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рди्рдпूрдирддрдо рдЙрдо्рд░ рдмрджрд▓ рдЬाрдПрдЧी рдФрд░ рдмрд╣ुрд╡िрд╡ाрд╣ рдЬैрд╕ी рдк्рд░рдеाрдПं рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПंрдЧी ।

рд╕िрдХ्рдЦ рдзрд░्рдо рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ेрдЧा?

рд╕िрдЦों рдХी рд╢ाрджी рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрдиूрди 1909 рдХे рдЖрдиंрдж рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЗрд╕рдоें рддрд▓ाрдХ рдХा рдХोрдИ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рддрд▓ाрдХ рдХे рд▓िрдП рдЙрди рдкрд░ рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै । рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ UCC рдЖрддा рд╣ै рддो рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдХाрдиूрди рд╕рднी рд╕рдоुрджाрдпों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрдЧा। рдРрд╕े рдоें рдЖрдиंрдж рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рднी рдЦрдд्рдо рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдкाрд░рд╕ी рдзрд░्рдо рдоें рдХ्рдпा рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдПрдЧा?

рдкाрд░рд╕ी рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рддрд▓ाрдХ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1936 рдоें рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै рдХि рдЬो рднी рдорд╣िрд▓ा рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдзрд░्рдо рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рд╢ाрджी рдХрд░рддी рд╣ै, рд╡рд╣ рдкाрд░рд╕ी рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдФрд░ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХे рд╕рднी рдЕрдзिрдХाрд░ рдЦो рджेрдЧी, рд▓ेрдХिрди UCC рдЖрдиे рдкрд░ рдпрд╣ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрдПрдЧा ।

   рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्‍рдд рдкाрд░рд╕ी рдзрд░्рдо рдоें рдЧोрдж рд▓ी рд╣ुрдИ рдмेрдЯिрдпों рдХो рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рджिрдП рдЬाрддे। рдЬрдмрдХि рдЧोрдж рд▓िрдпा рдмेрдЯा рд╕िрд░्рдл рдкिрддा рдХा рдЕंрддिрдо рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдпूрд╕ीрд╕ी рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХрддा рдФрд░ рд╣िрд░ाрд╕рдд рдХाрдиूрди рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे рдФрд░ рдпрд╣ рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।

рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ेрдЧा?

UCC рдЖрдиे рд╕े рд╡िрд░ाрд╕рдд, рдЧोрдж рд▓ेрдиे рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрдиूрди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोंрдЧे। рдИрд╕ाрдИ рддрд▓ाрдХ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1869 рдХी рдзाрд░ा 10A(1) рдХे рддрд╣рдд рдЖрдкрд╕ी рд╕рд╣рдорддि рд╕े рддрд▓ाрдХ рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡ेрджрди рджेрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХो рдХрдо рд╕े рдХрдо рджो рд╕ाрд▓ рддрдХ рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣рдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै. рд▓ेрдХिрди UCC рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдпे рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।

  рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд 1925 рдХा рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдИрд╕ाрдИ рдоाрддाрдУं рдХो рдЙрдирдХे рдоृрдд рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╕ंрдкрдд्рддि рдоें рдХोрдИ рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рджेрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕ाрд░ी рд╕ंрдкрдд्рддि рдкिрддा рдХो рд╡िрд░ाрд╕рдд рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै. рдпूрд╕ीрд╕ी рдЖрдиे рдкрд░ рдпрд╣ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рднी рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा ।

2. рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдоें рдХ्рдпों рд╣ो рд░рд╣ा рд╡िрд░ोрдз : рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा

  рд╕ाрд▓ 2011 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдирдЧाрд▓ैंрдб рдоें 86.46 рдк्рд░рддिрд╢рдд, рдоेрдШाрд▓рдп рдоें 86.15 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдФрд░ рдд्рд░िрдкुрд░ा рдоें 31.76 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЖрдмाрджी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि рд╣ै। рдоेрдШाрд▓рдп рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдкрд░िрд╖рдж рдиे рд╕ंрд╣िрддा рдХो рд▓ाрдЧू рдХिрдП рдЬाрдиे рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдкाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдХो рдкेрд╢ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЦाрд╕ी рд╣िрд▓्рд╕ рдЖрдЯोрдиाрдорд╕ рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдХाрдЙंрд╕िрд▓ рдиे рдоाрдиा рд╣ै рдХि рдпूрд╕ीрд╕ी рд╕े рдЦाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд░िрд╡ाрдЬ, рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं, рдоाрди्рдпрддाрдУं, рд╡िрд░ाрд╕рдд, рд╢ाрджी рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрдорд▓ों рд╕े рдЬुреЬी рдЖрдЬाрджी рдкрд░ рдЕрд╕рд░ рдкреЬेрдЧा।

  рдЦाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдоाрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рдиिрдпрдоों рдкрд░ рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдмेрдЯी рдХो рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдиाрдо рдХे рд╕ाрде рдоां рдХा рдЙрдкрдиाрдо рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЫрдаी рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓े рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдирдЧाрд▓ैंрдб рдмैрдкрдЯिрд╕्рдЯ рдЪрд░्рдЪ рдХाрдЙंрд╕िрд▓ (рдПрдирдмीрд╕ीрд╕ी) рдФрд░ рдирдЧाрд▓ैंрдб рдЯ्рд░ाрдЗрдмрд▓ рдХाрдЙंрд╕िрд▓ (рдПрдирдЯीрд╕ी) рдиे рднी рдпूрд╕ीрд╕ी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪिंрддा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рд╣ैं।

3. рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдоें рдЪुрдиौрддिрдпाँ :

рднाрд░рддीрдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рд╡िрд░ुрдз рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा :

ЁЯСЙрдХрдИ рдиाрдЧрд░िрдХो рдХी рдЖрд╢ंрдХा рд╣ै рдХि UCC рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдХे рд╕ंрд╕рдж рдХेрд╡рд▓ рдХाрдиूрди рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рдоॉрдбрд▓ рдХी рдирдХрд▓ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬो рдПрдХрд░ूрдкрддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХी рднाрд░рддीрдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдзрд░्рдо рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।

ЁЯСЙрднाрд░рдд рдоें рд▓ोрдЧों рдХी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеाрдПँ рд╣ैं। рд╡िрд╡िрдз рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рдеाрдПँ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиा рдПрдХ рдЪुрдиौрддी рд╣ै।

ЁЯСЙрдоुрд╕्рд▓िрдо, рд╕िрдХ्рдЦ, рдИрд╕ाрдИ, рдмौрдж्рдз, рдЬैрди рдФрд░ рдкाрд░рд╕ी рд▓ोрдЧों рдХी рдзाрд░рдгा рд╣ै рдХि UCC рдЙрдирдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рдеाрдУं рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджेрдЧा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рдеा рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдмाрдз्рдп рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।

 рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХा рдЕрднाрд╡ :

●UCC рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓ोрдЧों рдХी рдЕрдирднिрдЬ्рдЮрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдЕрдирднिрдЬ्рдЮрддा рдХा рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдХрдоी, рдЧрд▓рдд рд╕рдоाрдЪाрд░, рддрд░्рдХрд╣ीрди рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЖрджि рд╣ैं।

рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд░ाрдЬрдиीрддि :

●рдХрдИ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдХों рдХा рдордд рд╣ै рдХि рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдоांрдЧ рдХेрд╡рд▓ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

● рд╕рдоाрдЬ рдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╡рд░्рдЧ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдЖрдб़ рдоें рдЗрд╕े рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХрд╡ाрдж рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддा рд╣ै।

рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдмाрдзा :

● рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 25, рдЬो рдХिрд╕ी рднी рдзрд░्рдо рдХो рдоाрдирдиे рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 14 рдоें рдиिрд╣िрдд рд╕рдоाрдирддा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ै।

рд▓ाрдн рдпा рд╣ाрдиि

  рд╣िंрджू рдоैрд░िрдЬ рдПрдХ्рдЯ рдоें рдХрдИ рдмाрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХिрдП рдЧрдП, рдЬрдмрдХि рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╡рд░्рд╖ 2005 рдХे рдмाрдж рд╕े рд╣िंрджू рдХाрдиूрди рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдмेрдЯिрдпों рдХो рдкैрддृрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рдоें рд╣рдХ рдоिрд▓ा। рдоाрдиा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╕े рд╣िंрджू рдЕрд╡िрднाрдЬिрдд рдкрд░िрд╡ाрд░ (рдПрдЪрдпूрдПрдл) рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рдЖрдпрдХрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рддрд╣рдд рдПрдЪрдпूрдПрдл рдХो рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдЗрдХाрдИ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

   рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЗрд╕ рдоांрдЧ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕ंрдЧрдардиों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдЦрддрд░े рдоें рдкреЬ рдЬाрдПрдЧी। рдЗрд╕рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЬрдоीрди рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдХाрдиूрди рдиिрд░рд╕्рдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।

   рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЭाрд░рдЦंрдб рдоें рдЫोрдЯा рдиाрдЧрдкुрд░ рдЯेрдиेंрд╕ी рдПрдХ्рдЯ рдФрд░ рд╕ंрдерд▓ рдкрд░рдЧрдиा рдЯेрдиेंрд╕ी рдПрдХ्рдЯ рдЬैрд╕े рджो рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХाрдиूрди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोंрдЧे, рдЬो рдЬрдоीрди рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджेрддे рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдХाрдиूрдиों рдХा рддो рдЕрднी рддрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рднी рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХी рддो рдЕрдкрдиी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рд╣ैं, рддो рдЙрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा।

 ✔️рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп

              рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХा рдкाрд▓рди рдХрдИ рджेрд╢ों рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рдорд▓ेрд╢िрдпा, рддुрд░्рдХिрдпे, рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा, рд╕ूрдбाрди, рдоिрд╕्рд░, рдЕрдоेрд░िрдХा, рдЖрдпрд░рд▓ैंрдб, рдЖрджि рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рджेрд╢ों рдоें рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рд╣ै рдФрд░ рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рдпा рд╕рдоुрджाрдп рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рдХाрдиूрди рдирд╣ीं рд╣ैं।

     рднाрд░рдд рдПрдХ рдРрд╕ा рджेрд╢ рд╣ै рдЬрд╣ां рдХрдИ рдзрд░्рдоों рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдпूрд╕ीрд╕ी рди рдХेрд╡рд▓ рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ेрдЧा, рдмрд▓्рдХि рд╣िंрджू, рд╕िрдХ्рдЦ, рдИрд╕ाрдИ, рдЬैрди, рдпрд╣ूрджी, рдкाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡рд░्рдЧ рднी рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोंрдЧे।

   рдпूрд╕ीрд╕ी рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╣िंрджू, рдоुрд╕्рд▓िрдо рдпा рдлिрд░ рдИрд╕ाрдИ? рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд╕рд╡ाрд▓ों рдХा рдЬрд╡ाрдм рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рдЬैрд╕े рдХि рд╢ाрджी рдФрд░ рддрд▓ाрдХ рдХा рдХ्рдпा рдоाрдирджंрдб рд╣ोрдЧा? рдЧोрдж рд▓ेрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдХ्рдпा рд╣ोंрдЧे? рддрд▓ाрдХ рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддे рдпा рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдмंрдЯрд╡ाрд░े рдХा рдХ्рдпा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ोрдЧा? рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдХे рдиिрдпрдо рдХ्рдпा рд╣ोंрдЧे?

рдЧोрд╡ा рд╡ рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдпूрд╕ीрд╕ी рдХे рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░ाрд╡рдзाрди :

рдЧोрд╡ा рдпूрд╕ीрд╕ी рдХे рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░ाрд╡рдзाрди

 ■ рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдпूрд╕ीрд╕ी рдХे рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░ाрд╡рдзाрди

● рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрддि- рдкрдд्рдиी рдХो рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдЕрдерд╡ा рдЕрд░्рдЬिрдд рдЬрдоीрди рдкрд░ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рд╣рдХ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

■рд╕ंрдкрдд्рддि рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рднी рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рддрд░рд╣ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

● рддрд▓ाрдХ рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рдЖрдзा рд╣िрд╕्рд╕ा рдкрдд्рдиी рдХो рдкाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै।

■ рд╕рднी (рдзрд░्рдоों) рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рд░рдЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрд╢рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

●рдоाрддा- рдкिрддा рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕े рдмेрджрдЦрд▓ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

■рдкрддि- рдкрдд्рдиी рдХे рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рддे рджूрд╕рд░ी рд╢ाрджी рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै।

●рдЬिрди рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рд╢ाрджिрдпां рд░рдЬिрд╕्рдЯрд░्рдб рд╣ैं, рд╡рд╣ рдмрд╣ु рд╡िрд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдоौрдЦिрдХ рддрд▓ाрдХ рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдирд╣ीं рд╣ै।

■рд╕рднी рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдпुрд╡рддिрдпों рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдЙрдо्рд░ рд╕рдоाрди рд░рдЦी рдЧрдИ рд╣ै।

●рд╣िंрджू рдкुрд░ुрд╖, рдкрд╣рд▓ी рдкрдд्рдиी рд╕े рдмрдЪ्рдЪा рдкैрджा рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рджूрд╕рд░ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

■рд▓िрд╡ рдЗрди рд░िрд▓ेрд╢рдирд╢िрдк рдХा рдбिрдХ्рд▓िрдпрд░ेрд╢рди рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।

● рдЪрд░्рдЪ рдоें рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХैрдеोрд▓िрдХ рдХो рдпूрд╕ीрд╕ी рдХे рддрд▓ाрдХ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै।

■рдЬाрдпрдЬ- рдиाрдЬाрдпрдЬ рд╕ंрддाрдиों рдХा рднेрджрднाрд╡ рдЦрдд्рдо рд╣ोрдЧा।

●рдЕрди्рдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдиाрдЧрд░िрдХ рдкंрдЬीрдХрд░рдг рд╣ी рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоंрдЬूрд░ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।

■рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рдХे рд▓िрдП рднрд░рдг- рдкोрд╖рдг рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

   рдЧोрд╡ा рдХा рдХाрдиूрди рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╕े рдЕрдм рддрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХрдИ рдЕрд╣рдо рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖ рдЧрдП рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХे рд▓िрдП рдпूрд╕ीрд╕ी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдоिрдЯी рдиे рдЗрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдФрд░ рд╕рдордпाрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдХрдоिрдЯी рдХे рдХुрдЫ рд╕рджрд╕्рдпों рдиे рдЗрд╕рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХी рд╣ै। рдЧोрд╡ा рдоें рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдиे 1867 рдоें рдпूрдиिрдлॉрд░्рдо рд╕िрд╡िрд▓ рдХोрдб рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдеा। рдЧोрд╡ा рдХे рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд▓рдп рдХे рдмाрдж рднी рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдЕрдм рддрдХ рд╡рд╣ां рд▓ाрдЧू рд╣ै। 

   рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб рдзाрдоी рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдпूрдиिрдлॉрд░्рдо рд╕िрд╡िрд▓ рдХोрдб рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдоें рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рджेрд╢ рдХे рдЕрди्рдп рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдирдЬीрд░ рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпूрд╕ीрд╕ी рдХा рдб्рд░ाрдл्рдЯ 6 рдлрд░рд╡рд░ी 2024 (рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░) рдХो рд╕рджрди рдоें рд╡िрдзेрдпрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╕рджрди рд╕े рд╡िрдзेрдпрдХ рдкाрд╕ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рд░ाрдЬ्рдпрдкाрд▓ рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡िрдзेрдпрдХ рдХाрдиूрди рдХा рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╡िрдзेрдпрдХ рдоें рдХрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХाрдиूрди рдЬैрд╕े - рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1900, рд╢рд░ीрдпрдд рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1937 рд╡ рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдЖрджि рдХा рдЕрдзिрд░ोрд╣рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдХी рдоंрдЬूрд░ी рдоिрд▓рдиा рднी рдЗрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ рд╣ेрддु рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рддрдеा рдоंрдЬूрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рднी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдоें 27 рдЬрдирд╡рд░ी, 2025 рд╕े рдпूрдиिрдлॉрд░्рдо рд╕िрд╡िрд▓ рдХोрдб (рдпूрд╕ीрд╕ी) рд▓ाрдЧू рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। 27 рдЬрдирд╡рд░ी, 2025 рд╕े рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб 1947 рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдХा рдкрд╣рд▓ा рд░ाрдЬ्рдп рдмрди рдЧрдпा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд▓ाрдЧू рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ :

     рднाрд░рдд рдоें рдЕрднी рд╢ाрджी, рддрд▓ाрдХ, рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдЧोрдж рд▓ेрдиे рдХे рдоाрдорд▓ों рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╕рдоुрджाрдпों рдоें рдЙрдирдХे рдзрд░्рдо, рдЖрд╕्рдеा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрдиूрди рд╣ैं। рдпूрд╕ीрд╕ी рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдоें рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо, рд▓िंрдЧ рдФрд░ рд▓ैंрдЧिрдХ рдЭुрдХाрд╡ рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмрдЧैрд░ рд╕рдм рдкрд░ рдЗрдХрд▓ौрддा рдХाрдиूрди рд▓ाрдЧू рд╣ोрдЧा।


рд╕ंрджрд░्рдн  :

1. https://indiankanoon.org/doc/823221/   (1)

2. https://indiankanoon.org/doc/733037/  (2)

3. https://indiankanoon.org/doc/168292393/  (3)

4. https://www.jagranjosh.com

5. https://www.aajtak.com

6.https://www.amarujala.com/india-news/uniform-civil-code-what-was-the-debate-of-the-constituent-assembly-in-its-support-or-opposition-2024-02-07?pageId=1

7.https://www.drishtiias.com/hindi/daily-updates/daily-news-editorials/just-uniform-civil-code

8.https://indiankanoon.org/doc/125344553/ рдЖрдиंрдж рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1909

9.https://www.legalserviceindia.com/legal/article-1883-parsi-law-regarding-marriage-and-divorce-an-overview.html


рдк्рд░рдердо рдмाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 11 рдЬрдирд╡рд░ी 2025

рдЕрдкрдбेрдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा : 2.3.2025


Tuesday, February 25, 2025

рдХुрдо्рдн рдоेрд▓े рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा

 

рдХुрдо्рдн рдоेрд▓े рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा


 рднाрд░рдд рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдХुंрдн рдоेрд▓ा рджुрдиिрдпा рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоेрд▓ा рд╣ै।рдХुंрдн рдХा рдЖрдпोрдЬрди 13 рдЬрдирд╡рд░ी 2025 рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдЖрдЧाрдоी 26 рдлрд░рд╡рд░ी 2025 рддрдХ рдЪрд▓ेрдЧा। рдХुंрдн рд╕्рдиाрди рдЗрд╕ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╡ рджृрдв़рддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рдХि рдкрд╡िрдд्рд░ рдЬрд▓ рдоें рдбुрдмрдХी рд▓рдЧाрдиे рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рд╕рднी рдкाрдкों рд╕े рд╢ुрдж्рдз рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЦुрдж рдХो рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХो рдкुрдирд░्рдЬрди्рдо рдХे рдЪрдХ्рд░ рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै, рдФрд░ рдЕंрддрддः рдоोрдХ्рд╖ рдпा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдоुрдХ्рддि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХुंрдн рдХे рдЕрдиुрд╖्рдаाрдиों рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрдиुрд╖्рдаाрди рдХрд▓्рдкрд╡ाрд╕ рд╣ै–

 ✍️рдХрд▓्рдкрд╡ाрд╕ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдоूрд▓ рдк्рд░ाрдЪीрди рд╣िंрджू рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕ंрдд рдФрд░ рддрдкрд╕्рд╡ी рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╢рдХ्рддि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдХрдаोрд░ рдЬीрд╡рди рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рддे рдеे। рдорд╣ाрдХुрдо्рдн рдоेрд▓ा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें, рдХрд▓्рдкрд╡ाрд╕ рдПрдХ рдмрдб़े рддीрд░्рдердпाрдд्рд░ा рдХे рднीрддрд░ рд╕рдорд░्рдкिрдд рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЧрд╣рди рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрдж्рдо рдкुрд░ाрдг рдоें рдорд╣рд░्рд╖ि рджрдд्рддाрдд्рд░ेрдп рдиे рдХрд▓्рдкрд╡ाрд╕ рдХी рдкूрд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд▓्рдкрд╡ाрд╕ी рдХो рдЗрдХ्рдХीрд╕ рдиिрдпрдоों рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдпे рдиिрдпрдо рд╣ैं – рд╕рдд्рдпрд╡рдЪрди, рдЕрд╣िंрд╕ा, рдЗрди्рдж्рд░िрдпों рдХा рд╢рдорди, рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдкрд░ рджрдпाрднाрд╡, рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХा рдкाрд▓рди, рд╡्рдпрд╕рдиों рдХा рдд्рдпाрдЧ, рд╕ूрд░्рдпोрджрдп рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╢ैрдп्рдпा-рдд्рдпाрдЧ, рдиिрдд्рдп рддीрди рдмाрд░ рд╕ुрд░рд╕рд░ि-рд╕्рди्рдиाрди, рдд्рд░िрдХाрд▓рд╕ंрдз्рдпा, рдкिрддрд░ों рдХा рдкिрдг्рдбрджाрди, рдпрдеा-рд╢рдХ्рддि рджाрди, рдЕрди्рддрд░्рдоुрдЦी рдЬрдк, рд╕рдд्рд╕ंрдЧ, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕ंрди्рдпाрд╕ рдЕрд░्рдеाрдд् рд╕ंрдХрд▓्рдкिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдмाрд╣рд░ рди рдЬाрдиा, рдкрд░рдиिрди्рджा рдд्рдпाрдЧ, рд╕ाрдзु-рд╕ंрддों рдХी рд╕ेрд╡ा, рдЬрдк рдПрд╡ं рд╕ंрдХीрд░्рддрди, рдПрдХ рд╕рдордп рднोрдЬрди, рднूрдоि рд╢рдпрди, рдЕрдЧ्рдиि рд╕ेрд╡рди рди рдХрд░рдиा। рдЗрдирдоें рд╕े рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп, рд╡्рд░рдд рдПрд╡ं рдЙрдкрд╡ाрд╕, рджेрд╡ рдкूрдЬрди, рд╕рдд्рд╕ंрдЧ, рджाрди рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै।

  рд╡рд░्рд╖ 2025 рдХुंрдн рдЖрдпोрдЬрди рдХे рддрд╣рдд рдкрд╣рд▓ा рд╢ाрд╣ी/рдЕрдоृрдд рд╕्рдиाрди 14 рдЬрдирд╡рд░ी рдпाрдиि рдХि рдордХрд░ рд╕рдХ्рд░ांрддि рдХे рджिрди рдеा। рджूрд╕рд░ा рд╢ाрд╣ी/рдЕрдоृрдд рд╕्рдиाрди 29 рдЬрдирд╡рд░ी рдХो рдоौрдиी рдЕрдоाрд╡рд╕्рдпा рдХे рджिрди рдеा। рддीрд╕рд░ा рд╢ाрд╣ी/рдЕрдоृрдд рд╕्рдиाрди 3 рдлрд░рд╡рд░ी рдХो рдмрд╕ंрдд рдкंрдЪрдоी рдХे рджिрди рдеा। рд╡рд╣ीं,рдЕंрддिрдо рд╕्рдиाрди 26 рдлрд░рд╡рд░ी рдХो рдорд╣ाрд╢िрд╡рд░ाрдд्рд░ि рдХे рджिрди рд╣ै।

   рд╕рдоुрдж्рд░ рдоंрдерди рдХे рдмाрд░े рдоें рд╢िрд╡ рдкुрд░ाрдг, рдордд्рд╕्рдп рдкुрд░ाрдг, рдкрдж्рдо рдкुрд░ाрдг, рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг рд╕рдоेрдд рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдкुрд░ाрдгों рдоें рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।рдХुंрдн рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╕рдоुрдж्рд░ рдоंрдерди рдХी рдХрдеा рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै। рдЕрдоृрдд рдХрд▓рд╢ рдХो рд▓ेрдХрд░ рджेрд╡рддाрдУं рдФрд░ рдЕрд╕ुрд░ों рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ुрдЖ। рджेрд╡ рдФрд░ рд░ाрдХ्рд╖рд╕ों рдоें 12 рджिрди рддрдХ рднрдпाрдирдХ рдпुрдж्рдз рдЪрд▓ा।рдЕрдоृрдд рдХी рдмूंрджें рдЪाрд░ рд╕्рдеाрдиों рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ, рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░, рдЙрдЬ्рдЬैрди рдФрд░ рдиाрд╕िрдХ рдкрд░ рдЧिрд░ीं। рдЗрди्рд╣ीं рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдХुंрдн рдХा рдЖрдпोрдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै।рджेрд╡рддाрдУं рдХे 12 рджिрди, рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ 12 рд╕ाрд▓ рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рд░ 12 рд╕ाрд▓ рдоें рдХुрдо्рдн рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХुрдо्рдн рдоेрд▓े рдХो рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рддीрд░्рде рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕े 2017 рдоें рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рдоाрдирд╡рддा рдХी рдЕрдоूрд░्рдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।

   рдХुंрдн рдоेрд▓ा 12 рд╡рд░्рд╖ों рдХी рдЕрд╡рдзि рдХे рджौрд░ाрди рдЪाрд░ рдмाрд░ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рддि рд╕्рдеाрди рдкрд░ 12 рд╡рд░्рд╖ рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рд╣ी рдХुंрдн рдХा рдЖрдпोрдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдХुंрдн рдоेрд▓े рдХा рдЖрдпोрдЬрди 4 рддीрд░्рде рд╕्рдерд▓ों рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдпे рд╕्рдеाрди рд╣ैं :

 ЁЯСЙрдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдоें рдЧंрдЧा рдирджी рдкрд░ рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░। рдЪैрдд्рд░ рдоाрд╕ рдоें рдЬрдм рдЧुрд░ु рд╢рдиि рдХी рдХुंрдн рд░ाрд╢ि рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ूрд░्рдп рдоेрд╖ рд░ाрд╢ि рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ों рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдХुंрдн рдоेрд▓े рдХा рдЖрдпोрдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै।

ЁЯСЙ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╢िрдк्рд░ा рдирджी рдкрд░ рдЙрдЬ्рдЬैрди । рдЪैрдд्рд░ рдоाрд╕ рдоें рдЧुрд░ु рдЬрдм рд╕िंрд╣ рд░ाрд╢ि рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ूрд░्рдп рдЬрдм рдоेрд╖ рд░ाрд╢ि рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ों рдЙрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдХुंрдн рдоेрд▓े рдХा рдЖрдпोрдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै।

ЁЯСЙрдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рдЧोрджाрд╡рд░ी рдирджी рдкрд░ рдиाрд╕िрдХ। рднाрдж्рд░рдкрдж рдоाрд╕ рдоें рдЬрдм рд╕ूрд░्рдп рдФрд░ рдЧुрд░ु рджोрдиों рд╕ूрд░्рдп рдХी рдЕрдкрдиी рд╕िंрд╣ рд░ाрд╢ि рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ो рдпा рд╕ूрд░्рдп,рдЪंрдж्рд░ рдФрд░ рдЧुрд░ु рддीрдиों рдЕрдоाрд╡рд╕्рдпा рдХे рджिрди рдХрд░्рдХ рд░ाрд╢ि рдоें рд╣ों рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдХुंрдн рдоेрд▓े рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

ЁЯСЙрдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдЧंрдЧा, рдпрдоुрдиा рдФрд░ рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рддीрди рдирджिрдпों рдХे рд╕ंрдЧрдо рдкрд░ рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ। рдоाрдШ рдоाрд╣ рдоें рдЬрдм рдЧुрд░ु рдоेрд╖ рдпा рд╡ृрд╖рдн рд░ाрд╢ि рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ो рддрдеा рд╕ूрд░्рдп рдФрд░ рдирд╡рдЪंрдж्рд░ рджोрдиों рд╢рдиि рдХी рдордХрд░ рд░ाрд╢ि рдоें рд╣ों рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдХुंрдн рдоेрд▓े рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै

   рдХुंрдн рдХी рдЕрд╡рдзि рдХे рджौрд░ाрди рд╕ाрдзु рд╕ंрддों рдХे рдХрдИ рдЕрдЦाрдб़े рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рд╕рднी рдЕрдЦाрдб़े рдЕрдкрдиी рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं।рдЖрдо рддौрд░ рдкрд░ рдЕрдЦाрдб़ा рд╢рдм्рдж рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдкрд╣рд▓рд╡ाрдиों рдХी рдХुрд╢्рддी рд▓рдб़рдиे рд╡ाрд▓े рд╕्рдеाрди рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдХुंрдн рдоें рд╕ाрдзु рд╕ंрдд рдХे рд╕рдоूрд╣ рдХो рдЕрдЦाрдб़े рдХे рдиाрдо рд╕े рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

  ‘рдЕрдЦाрдб़ा’ рд╢рдм्рдж ‘рдЕрдЦंрдб’ рд╢рдм्рдж рдХा рд╡िрдХृрдд рд░ूрдк рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рдЕрд╡िрднाрдЬ्рдп рд╣ै। рдЖрджि рдЧुрд░ु рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдиे ‘рд╕рдиाрддрди’ рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддрдкрд╕्рд╡िрдпों рдХे рд╕ंрдЧрдардиों рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों, рд╡िрдЪाрд░ों рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЕрдиुрдпाрдпिрдпों рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдЕрдЦाрдб़ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ। рдПрдХ рдЕрдЦाрдб़े рд╕े рдЬुрдб़े рд╕ंрдд рдФрд░ рддрдкрд╕्рд╡ी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдФрд░ рд╢рд╕्рдд्рд░ рджोрдиों рдоें рд╣ी рдоाрд╣िрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं।

  рджेрд╢рднрд░ рдоें рдЕрдЦाрдб़ों рдХी рдХुрд▓ рд╕ंрдЦ्рдпा 13 рд╣ै। рдпे рд╕рднी рдЕрдЦाрдб़े рдЙрджाрд╕ीрди, рд╢ैрд╡ рдФрд░ рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдкंрде рдХे рд╕ंрди्рдпाрд╕िрдпों рдХे рд╣ैं।

ЁЯСЙ7рдЕрдЦाрдб़ों рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╢ैрд╡ рд╕ंрди्рдпाрд╕ी рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рд╕े рд╣ैं ।рдЗрдирдХे рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡ рд╣ैं। рд╡े рдЕрдкрдиे рд╕ंрдЧрдарди рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдоें рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡ рдХी рдкूрдЬा рдХрд░рддे рд╣ैं।

ЁЯСЙ 3 рдЕрдЦाрдб़े рдмैрд░ाрдЧी рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рд╣ैं।рднрдЧрд╡ाрди рд╡िрд╖्рдгु рдЗрд╕ рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рд╣ैं। рд╡े рдЕрдкрдиे рд╕ंрдЧрдарди рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдоें рднрдЧрд╡ाрди рд╡िрд╖्рдгु рдХी рдкूрдЬा рдХрд░рддे рд╣ैं।

ЁЯСЙ рдЙрджाрд╕ीрди рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे 3 рдЕрдЦाрдб़े рд╣ैं। рд╕िрдЦ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдк्рд░рдердо рдЧुрд░ु рдХे рдкुрдд्рд░ рдЪंрдж्рд░ рджेрд╡ рдХो рдЙрджाрд╕ीрди рдЕрдЦाрдб़े рдХा рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рдЕрдиुрдпाрдпी рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े ‘реР’ рдХी рдкूрдЬा рдХрд░рддे рд╣ैं।

  рдЕрдЦाрдб़ो рдХी рдкांрдЪ рд╕рджрд╕्рдпों рд╡ाрд▓ी рд╕рдоिрддि рд╕ंрдЧрдарди рдХे рдЖрджेрд╢ рдФрд░ рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХो рджेрдЦрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдм्рд░рд╣्рдоा, рд╡िрд╖्рдгु, рд╢िрд╡, рдЧрдгेрд╢ рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдоाрдорд▓े рдоें, ‘рдЬूрдиा рдЕрдЦाрдб़ा’ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рдмाрдж ‘рдиिрд░ंрдЬрдиी’ рдФрд░ ‘рдорд╣ाрдиिрд░्рд╡ाрдгी’ рдЕрдЦाрдб़े рд╣ैं। рдорд╣ाрдоंрдбрд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдЕрдЦाрдб़ों рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡े рд╣ी рдЕрдиुрднрд╡рд╣ीрди рд╕ंрддों рдХो рдЧुрд░ु-рдоंрдд्рд░ рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХृрдд рд╣ैं।

 рд╢ाрд╣ी/рдЕрдоृрдд рд╕्рдиाрди рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдкंрдЪांрдЧ рдХे рддिрдеिрдпों рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рд╣ी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рджिрди-

✔️рдкेрд╢рд╡ाрдИ рдФрд░ рд╢ाрд╣ी/ рдЕрдоृрдд рд╕्рдиाрди рдХे рджौрд░ाрди, ‘рдорд╣ाрдоंрдбрд▓ेрд╢्рд╡рд░’ ‘рд╢्рд░ी рдорд╣ंрдд’ рдХे рд╕ाрде рдЕрд▓ंрдХृрдд рд░рдеों рдкрд░ рд╢ोрднाрдпाрдд्рд░ा рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рдкीрдЫे рд╣ाрдеिрдпों рдкрд░ рдЙрдирдХे рд╕рдЪिрд╡, рдШोрдб़ों рдкрд░ рдиाрдЧा рд╕ाрдзु рдФрд░ рдмाрдХी рд╕ंрдд рдкैрджрд▓ рдЪрд▓рддे рд╣ैं। рдкूрд░े рдоाрд░्рдЧ рдХो рд░ंрдЧोрд▓ी рдФрд░ рдлूрд▓ों рд╕े рд╕рдЬाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢ोрднाрдпाрдд्рд░ा рдХे рджौрд░ाрди рд╕рднी рд╕ाрдЬ-рд╕рдЬ्рдЬा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рдХौрд╢рд▓ рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рдХे рдЕрдЦाрдб़े рдмрд╣ुрдд рдзूрдордзाрдо рд╕े рд╢ाрд╣ी/рдЕрдоृрдд рд╢ाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдиाрдЧा рд╕ाрдзु-рд╕ंрдд рд╡ рдмाрдж рдоें рдЕрди्рдп рд╕ाрдзु рд╕्рдиाрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЖрдо рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕्рдиाрди рдХрд░рддे рд╣ै।рдЗрд╕ рджिрди рдЧ्рд░рд╣ों рдФрд░ рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдХी рд╕्рдеिрддि рд╢ुрдн рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै

рдХुंрдн рдоेрд▓ा/ рдХुंрдн рд╢рдм्рдж / рдкूрд░्рдг рдХुंрдн рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा -

✍️рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ рдоें рдк्рд░рдпाрдЧ рдФрд░ рд╕्рдиाрди рддीрд░्рде рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рдкाрд▓ी рд╕िрдж्рдзांрдд рдоें рднी рдЗрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдордЬ्рдЭिрдо рдиिрдХाрдп рдХे рдЦंрдб 1.7 рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

 ✍️ рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХे 10 рд╡ें рдоंрдбрд▓ рдХे 89 рд╡ें рд╕ूрдХ्рдд рдХे 7 рд╡ें рдоंрдд्рд░ рдоें рдХुंрдн рд╢рдм्рдж рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╕рдоाрд╡ेрд╢िрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдоंрдд्рд░ рдоें рдХुंрдн рд╢рдм्рдж рдХुंрдн рд╕्рдиाрди рддрдеा рдХुंрдн рдоेрд▓े рдХो рд░ेрдЦा рдЕंрдХिрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЗंрдж्рд░ рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдпрд╣ рдоंрдд्рд░ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै

✍️рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж рдХे рдЪौрдеी рдоंрдбрд▓ рдХी 34 рд╡ें рд╕ूрдХ्рдд рдХे 7 рд╡ें рддрдеा 19 рд╡ें рдоंрдбрд▓ рдХे 53 рд╡ें рд╕ूрдХ्рдд рдХे рддीрд╕рд░े рдоंрдд्рд░ рдоें рдкूрд░्рдг рдХुंрдн рд╢рдм्рдж рдХो рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ां рдкрд░ рднी рдкूрд░्рдг рдХुंрдн рд╢рдм्рдж рдХा рдЖрд╢рдп рдХुंрдн рдкрд░्рд╡ рд╕े рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╢ाрдпрдг рдХे рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж рдХी рдЯीрдХा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкूрд░्рдг рдХुंрдн рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдордп рдХा рдЗрд╖्рдЯ рдХाрд▓ рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡ों рдХो рдПрдХ рджुрдиिрдпा рд╕े рджूрд╕рд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рд▓े рдЬाрддा рд╣ै ।

✍️рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХे 10 рд╡ें рдоंрдбрд▓ рдХे 75рд╡ें рд╕ूрдХ्рдд рдХे 5 рд╡ें рдоंрдд्рд░ рдоें рдЧंрдЧा рдпрдоुрдиा рддрдеा рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдирджी рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै।

✍️рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें рдЖрд╕्рддिрдХा рдкрд░्рд╡ рдоें рдк्рд░рдпाрдЧ рдоें рддीрд░्рде рд╕्рдиाрди рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдкाрдкों рдХे рдк्рд░ाрдпрд╢्рдЪिрдд рдХे рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕рдХे рддीрд░्рдердпाрдд्рд░ा рдкрд░्рд╡ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि, рд╣े рднрд░рддрд╢्рд░ेрд╖्рда! рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рджृрдв़ рд╡्рд░рдд рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░ рдоाрдШ рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░рдпाрдЧ рд╕्рдиाрди рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ рдиिрд╖्рдХрд▓ंрдХ рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ै.

✍️7рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ рднाрд░рдд рдЖрдпा рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдпाрдд्рд░ाрд╡ृрддांрдд рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд рдХिрдпा рдХि рд░ाрдЬा рд╣рд░्рд╖ рд╡рд░्рдзрди рд╣рд░ 5 рд╡рд░्рд╖ рдоें рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ рдоें рд╕ंрдЧрдо рдкрд░ рдоाрдШ рдХे рдорд╣ीрдиे рдоें рдЕрдкрдиी рд╕ंрдкрдд्рддि рджाрди рдХрд░рддा рдеा । рдЙрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрдкीрд╕ рддрдеा рдоाрд▓рд╡ा рдХे рд░ाрдЬाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рджाрди рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рд░ोрдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै рдХी рдоाрдШ рдХे рдорд╣ीрдиे рдк्рд░рдпाрдЧ рд╕ंрдЧрдо рддрдЯ рдкрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा।

✍️рдордд्рд╕्рдп рдкुрд░ाрдг рдХे рдЕрдз्рдпाрдп 103-112 рдоें рднी рд╣िंрджू рддीрд░्рде рдпाрдд्рд░ा рдФрд░ рдк्рд░рдпाрдЧ рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдХुंрдн рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ुрдИ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्‍рдп рдоें рдЕрдЧрд░ рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рддрде्рдп рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддे рд╣ैं –

✒️1253 рдоें рд╕े рдиाрдЧा рд╕ंрди्рдпाрд╕ी рдиे рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдмैрд░ाрдЧी рд╕ंрди्рдпाрд╕िрдпों рдХो рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░ рдХुंрдн рдкрд░्рд╡ рдХे рджौрд░ाрди рдпुрдж्рдз рдоें рд╣рд░ाрдпा рдеा। рдЬрджुрдиाрде рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ “рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рджрд╕рдиाрдоी рдиाрдЧा рд╕ंрди्рдпाрд╕ीрдЬ” рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै।

✒️ рдоुрдЧрд▓ рд╢ाрд╕рди рдЕрдХрдмрд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХुंрдн рдоेрд▓ा рдЖрдпोрдЬрди рдкрд░ рдЯैрдХ्рд╕ рд▓рдЧाрдиे рдХी рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХी рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рд╣िंрджुрдУं рдХी рдоांрдЧ рдкрд░ рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЙрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддीрд░्рде рдкुрд░ोрд╣िрдд рдЪंрдж्рд░рдоाрди рддрдеा рдХिрд╢рди рд░ाрдо рдХो рдоाрдШ рдоेрд▓े рд╣ेрддु рдвाрдИ рд╕ौ рдмीрдШा рдЬрдоीрди рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ рдеी। рдбॉ. рдзрдиंрдЬрдп рдЪोрдкрдб़ा рдХी рдкुрд╕्рддрдХ “рднाрд░рдд рдоें рдХुंрдн” рд╕े рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै।

✒️рдорд╣ाрдХुрдо्рдн рдоेрд▓ा рд╕े рдЬुрдб़ी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рдоुрдЧрд▓ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрдХрдмрд░ рдФрд░ рдиाрдЧा рд╕ाрдзुрдУं рдХे рдмीрдЪ рдЧрдардмंрдзрди рд╣ै, рдЬो рдорд╣ाрдХुрдо्рдн рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि 1565 рдоें, рдк्рд░рдпाрдЧ рдоें рдорд╣ाрдХुрдо्рдн рдХे рджौрд░ाрди, рдЕрдХрдмрд░ рдиे рдиाрдЧा рд╕ाрдзुрдУं рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдФрд░ рддीрд░्рдердпाрдд्рд░ा рдоें рдЙрдирдХी рднूрдоिрдХा рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा।

  рддрдкрд╕्рд╡ी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдФрд░ рдпुрдж्рдз рдХौрд╢рд▓ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдиाрдЧा рд╕ाрдзुрдУं рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рд╕рдорд░्рдкрдг рд╕े рдЕрдХрдмрд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा। рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕ंрдзि рдоें, рдЕрдХрдмрд░ рдиे рдиाрдЧा рд╕ाрдзुрдУं рдХो рдорд╣ाрдХुрдо्рдн рдоेрд▓ा рдоें рд╢ाрд╣ी рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХी рд╢ोрднाрдпाрдд्рд░ा рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा। рдпрд╣ рдЗрд╢ाрд░ा рдорд╣ाрдХुрдо्рдн рдоेрд▓ा рдХे рджौрд░ाрди рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорддрднेрджों рдХो рдкाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рднрд╡्рдп рд╕рдоाрдЧрдо рдХी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдк्рд░рдХृрддि рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддा рд╣ै।

✒️рдоुрдЧрд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рдХुंрдн рдоेрд▓े рд╕े рдЯैрдХ्рд╕ рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рджौрд░ाрди 1822 рдоें рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХुंрдн рдоेрд▓े рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рддि рдпाрдд्рд░ी рд╕े рд╕рд╡ा рд░ुрдкрдпा рдЯैрдХ्рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдпा рдЬाрддा рдеा। рд╡рд░्рд╖ 1840 рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рд▓ॉрд░्рдб рдСрдХрд▓ैंрдб рдиे рддीрд░्рде рдпाрдд्рд░िрдпों рд╕े рд╡рд╕ूрд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдкिрд▓рдЧ्рд░िрдоेрдЬ рдЯैрдХ्рд╕ рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा рд▓ेрдХिрди рдХुंрдн рдоेрд▓े рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдХाрд░ोрдмाрд░ी рд╕े рдпрд╣ рдЯेрдХ्рд╕ рдлिрд░ рднी рд▓िрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдПрд╕.рдХे рджुрдмे рдХी рдкुрд╕्рддрдХ “рдХुंрдн рд╕िрдЯी рдк्рд░рдпाрдЧ” рд╕े рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै।

✒️рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХ рдЬेрдо्рд╕ рдк्рд░िंрд╕ेрдк рдЬैрд╕ी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣рд╕्рддिрдпों рдиे 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдорд╣ाрдХुрдо्рдн рдоेрд▓ा рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдХिрдпा, рдЬिрд╕рдоेंं рдЕрдиुрд╖्рдаाрдиिрдХ рдк्рд░рдеाрдУं, рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕рднाрдУं рдФрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдпे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд░िрдХॉрд░्рдб рдорд╣ाрдХुрдо्рдн рдоेрд▓ा рдХे рд╕्рдеाрдпी рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдФрд░ рд╕рдордп рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдЦрд░े рдЙрддрд░рдиे рдХी рдЗрд╕рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХी рд╣рдоाрд░ी рд╕рдордЭ рдоें рдпोрдЧрджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं।

✒️1776 рдоें рдоुрдЧрд▓ рд╢ाрд╕рдХ рд╢ाрд╣ рдЖрд▓рдо рдиे рдХुंрдн рдоेрд▓े рдХो рд▓ूрдЯा рдеा, рдЬिрд╕рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЬрдоीрдпрдд рдЦाрди рдиे рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм ‘рдЬрдоीрдпрддрдиाрдоा’ рдоें рдХिрдпा рд╣ै।

 рдХुंрдн рдоेрд▓े рдоें рдЬрд▓ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕्рдеिрддि :

рдХेंрдж्рд░ीрдп рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдмोрд░्рдб (рд╕ीрдкीрд╕ीрдмी) рдиे 3 рдлрд░рд╡рд░ी, 2025 рдХो рдиेрд╢рдирд▓ рдЧ्рд░ीрди рдЯ्рд░िрдм्рдпूрдирд▓ (рдПрдирдЬीрдЯी) рдоें рджाрдЦिрд▓ рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдЦुрд▓ाрд╕ा рдХिрдпा рдХि 12-13 рдЬрдирд╡рд░ी, 2025 рдХो рдиिрдЧрд░ाрдиी рдХे рджौрд░ाрди рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рдирджी рдЬрд▓ рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоाрдирдХों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдирд╣ीं рдеी।

   рд╕ीрдкीрд╕ीрдмी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ 12-13 рдЬрдирд╡рд░ी, 2025 рдХो рд╡ 19 рдЬрдирд╡рд░ी рдХो рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдм्рд░िрдЬ рдкрд░ рдмाрдпोрдХेрдоिрдХрд▓ рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдбिрдоांрдб (рдмीрдУрдбी) рдЕрдкрдиे рд╕ाрдоाрди्рдп рдоाрдирдХ 3 рдоिрд▓ीрдЧ्рд░ाрдо (рдПрдордЬी) рдк्рд░рддि рд▓ीрдЯрд░ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдеा।

   рдмीрдУрдбी рдХा рдкाрдиी рдоें рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдиा рдпрд╣ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдкाрдиी рдоें рдк्рд░рджूрд╖рдг рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рд╣ै рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдордЬीрд╡ों рдХो рдоौрдЬूрджा рдЬैрд╡िрдХ рдЧंрджрдЧी рдХो рдбिрдХंрдкोрдЬ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдпाрджा рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиा рдкрдб़ рд░рд╣ा рд╣ै।

144 рд╡рд░्рд╖ рдорд╣ाрдХुрдо्рдн рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгा?

рднाрд░рдд рдХे рдиिрдпंрдд्рд░рдХ рдПрд╡ं рдорд╣ाрд▓ेрдЦा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдХ (рд╕ीрдПрдЬी) рдХी рдПрдХ рдСрдбिрдЯ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдиे рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдоें 2013 рдХे рдоेрд▓े рдХो ‘рдорд╣ाрдХुंрдн рдоेрд▓ा’ рдоाрдиा рдеा рдФрд░ рдХрд╣ा рдеा рдХि рдпрд╣ 144 рд╕ाрд▓ рдмाрдж рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╡рд░्рд╖ 2013 рдоें 14 рдЬрдирд╡рд░ी рд╕े 10 рдоाрд░्рдЪ рддрдХ 55 рджिрдиों рддрдХ рдорд╣ाрдХुंрдн рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।

  рд╕ीрдПрдЬी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рдорд╣ाрдХुंрдн рдоेрд▓ा (рдПрдордХेрдПрдо) рд╣рд░ 144 рд╕ाрд▓ рдоें, рдкूрд░्рдг рдХुंрдн рдоेрд▓ा (рдХेрдПрдо) рд╣рд░ рдмाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рдоें, рдЕрд░्рдз рдХुंрдн рдоेрд▓ा (рдПрдХेрдПрдо) рд╣рд░ рдЫрд╣ рд╕ाрд▓ рдоें рдФрд░ рдоाрдШ рдоेрд▓ा рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЧंрдЧा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी рдпрдоुрдиा рдХे рддрдЯ рдкрд░ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।“

   рд╣ाрд░्рд╡рд░्рдб рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд╢ोрдзрдХрд░्рддाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा 2013 рдХे рдорд╣ाрдХुंрдн рдоेрд▓े рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕंрддःрд╡िрд╖рдпी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдХुंрдн рдоेрд▓ा-рдоैрдкिंрдЧ рдж рдПрдлेрдоेрд░рд▓ рдоेрдЧा рд╕िрдЯी’ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि 2001 рдХा рдорд╣ाрдХुंрдн рдоेрд▓ा 144 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмाрдж рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।

  рд╡рд░िрд╖्рда рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдоाрд░्рдХ рдЯुрд▓ी рдиे рдЕрдкрдиी рд▓рдШु рдкुрд╕्рддрдХ, ‘рдж рдХुंрдн рдоेрд▓ा рдоें’ рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдоें 1989 рдХे рдорд╣ाрдХुंрдн рдоेрд▓े рдХो рдХрд╡рд░ рдХрд░рдиे рдХे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдХो рджрд░्рдЬ рдХिрдпा рд╣ै।рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдкृрд╖्рда 12 рдкрд░ рдЯुрд▓ी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рдХैрд╕े рдкुрдЬाрд░िрдпों рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि 1989 рд╡ाрд▓ा рдоेрд▓ा 144 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмाрдж рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

 ✍️рд╡рд░्рд╖ 2025 рдоें рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ рдоें рд╕ंрдкрди्рди рд╣ो рд░рд╣े, рдХुंрдн рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯों рдоें рдХрд╣ीं рдкрд░ рднी 144 рд╡рд░्рд╖ рдХे рдпोрдЧ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं, рд╣ां рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдоें рдорд╣ाрдХुंрдн рд╢рдм्рдж рдХो рдЬрд░ूрд░ рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рд╕्рд░ोрдд :

●https://hindi.downtoearth.org.in/river/mahakumbh-ngt-in-its-strict-comment-said-that-50-crore-people-had-to-bathe-in-water-contaminated-with-sewage

●https://prayagraj.nic.in/event/maha-kumbh-mela-2025/

●https://www.mygov.in/campaigns/mahakumbh-2025/

●https://kumbh.gov.in/

●https://kumbh.gov.in/hi/mahakumbhmeaning

●https://kumbh.gov.in/hi/historicalsignificance

●https://cag.gov.in/webroot/uploads/download_audit_report/2014/UP_Hindi_Report_3_2014.pdf