рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддाрдХाрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди
рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоाрддाрдУं рдиे рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдеी, рддाрдХि рд╕рднी рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЬैрд╕े рдХाрдиूрди рд╣ो। рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж - 44 рдиीрддि рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЗрд╕рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ेрдЧा рдХि рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╣ो рдФрд░ рджेрд╢ рднрд░ рдоें рдЗрди्рд╣ें рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдХाрдиूрди рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рд╕े рдХोрдИ рдЬुреЬाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдзрд░्рдо рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрд╕ी рднी рд╡рд░्рдЧ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рднेрджрднाрд╡ рдпा рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдиे 23 рдирд╡ंрдмрд░ 1948 рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдеा।
рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे 1840 рдоें рд▓ेрдХ्рд╕ рд▓ोрдХी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдкрд░ाрдзों, рд╕рдмूрддों рдФрд░ рдЕрдиुрдмंрдзों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рдмрдиाрдП рдеे, ।
рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рднाрд░рдд рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рд╣ोрдиा, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рдзрд░्рдо рдпा рдЬाрддि рдХा рдХ्рдпों рди рд╣ो। рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рд▓िрдП рд╢ाрджी, рддрд▓ाрдХ рдФрд░ рдЬрдоीрди-рдЬाрдпрджाрдж рдХे рдмंрдЯрд╡ाрд░े рдоें рдПрдХ рд╣ी рдХाрдиूрди рд▓ाрдЧू рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдПрдХ рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдХाрдиूрди рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рд╕े рдХोрдИ рдЬुреЬाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдзрд░्рдо рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрд╕ी рднी рд╡рд░्рдЧ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рднेрджрднाрд╡ рдпा рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиा рд╣ै।
рднाрд░рддीрдп рдЕрдиुрдмंрдз рдЕрдзिрдиिрдпрдо-1872, рдиाрдЧрд░िрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕ंрд╣िрддा, рд╕ंрдкрдд्рддि рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдЕрдзिрдиिрдпрдо-1882,рднाрдЧीрджाрд░ी рдЕрдзिрдиिрдпрдо-1932, рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо-1872 рдоें рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдиिрдпрдо рд▓ाрдЧू рд╣ैं।
рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрдорд▓ों рдоें рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдХाрдиूрди рдЕрд▓рдЧ рд╣ैं। рдЗрдирдоें рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рдЕंрддрд░ рд╣ै।рд╣ाрд▓ांрдХि, рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рд╡िрд╡िрдзрддा рд╡ाрд▓े рджेрд╢ рдоें рдЗрд╕рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рдЗрддрдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рджेрд╢ рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднी рдХो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдЬीрдиे рдХी рдкूрд░ी рдЖрдЬाрджी рджेрддा рд╣ै।
рд░ाрдЬ्рдпों рдХो рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░, рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рддрд▓ाрдХ рдЬैрд╕े рдоुрдж्рджों рдХो рддрдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╢ीрд░्рд╖ рдХोрд░्рдЯ рдоें рджाрдпрд░ рдЕрдкрдиे рдПрдХ рд╣рд▓рдлрдиाрдоे рдоें рдХрд╣ा рдеा рдХि рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЪौрдеे рднाрдЧ рдоें рдоौрдЬूрдж рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдиीрддि рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рддрдд्рд╡ों рдХा рдм्рдпौрд░ा рджिрдпा।
рдЬрд░ूрд░рдд рдХ्рдпों ?
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рднाрд░рдд рдоें рд╕рднी рдзрд░्рдоों рд╡ рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों (рдЬैрд╕े – рд╣िंрджू, рдоुрд╕рд▓िрдо, рд╕िрдЦ, рдмौрдж्рдз, рдЖрджि) рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ рд╣ैं।
✍️рдкрд╣рд▓ा : рд╣िंрджू рдоैрд░िрдЬ рдПрдХ्рдЯ 1956; рдЬो рдХि рд╣िंрджू, рд╕िрдХ्рдЦ, рдЬैрди рд╡ рдЕрди्рдп рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै।
✍️рджूрд╕рд░ा : рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ों рдХे рд▓िрдП рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ। рдРрд╕े рдоें рдЬрдмрдХि рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдЕрди्рдп рд╕рднी рдзрд░्рдоों рд╡ рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдХे рддрд╣рдд рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣िंрджू рдоैрд░िрдЬ рдПрдХ्рдЯ 1956 рд▓ाрдЧू рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдзрд░्рдо рдХे рд▓िрдП рднी рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд 21 рд╡ी рд╕рджी рдоें рдХрд╣ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 25 рдХो UCC рдХे рд╕ाрде рд╕рдордЭрдиा рдХ्рдпों рдЬрд░ुрд░ी рд╣ै ? -
рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 25 рдпрд╣ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рд╕े рдоाрдирдиे рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП, рдпूрд╕ीрд╕ी рдХो рд▓ोрдЧों рдкрд░ рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рдирд╣ीं рдеोрдкा рдЬा рд╕рдХрддा। рдХ्рдпोंрдХि, рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 25 рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╣ोрдЧा।
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрд▓ेрдЦ рдХो рдиिрдо्рди рдмिрди्рджुрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै –
✒️1.рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि ।
✒️2.рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╣ेрддु рди्рдпाрдпाрд▓рдп рджिрд╢ा рдиिрд░्рджेрд╢ ।
✒️3.рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा ।
1. рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि : рд╕рдоाрди рдХाрдиूрдиों рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे 1840 рдоें рд▓ेрдХ्рд╕ рд▓ोрдХी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдкрд░ाрдзों, рд╕рдмूрддों рдФрд░ рдЕрдиुрдмंрдзों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рдмрдиाрдП рдеे, рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджुрдУं рдФрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрдиूрдиों рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕рд╕े рдоुрдХ्рдд рд░рдЦा рдеा। рдЧोрд╡ा рдоें рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдиे 1867 рдоें рдпूрдиिрдлॉрд░्рдо рд╕िрд╡िрд▓ рдХोрдб рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдеा। рдЧोрд╡ा рдХे рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд▓рдп рдХे рдмाрдж рднी рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдЕрдм рддрдХ рд╡рд╣ां рд▓ाрдЧू рд╣ै।
рдм्рд░िрдЯिрд╢ рднाрд░рдд рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢ рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджू, рдоुрд╕्рд▓िрдо рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХाрдиूрди рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдоूрд▓рддः рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдЬैрд╕े рд╕рддी рдк्рд░рдеा рдЖрджि рдХे рддрд╣рдд рдХिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рднेрджрднाрд╡ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдИ ।
рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рдмाрдж, рдЬिрд╕рдоें рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдп рд╢ाрдоिрд▓ рдеे : рд╡े рдЬो рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдЪाрд╣рддे рдеे рдЬैрд╕े рдбॉ. рдмी. рдЖрд░ рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдФрд░ рдЕрди्рдп рдоुрд╕्рд▓िрдо рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдеे, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрдиूрдиों рдХो рдХाрдпрдо рд░рдЦा। рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХे рд╕рдорд░्рдердХों рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдоें рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд╕рдоुрджाрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк, рдбीрдкीрдПрд╕рдкी (рд░ाрдЬ्рдп рдиीрддि рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд╕िрдж्рдзांрдд) рдХे рднाрдЧ IV рдоें рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдХे рддрд╣рдд рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдкंрдХ्рддि рдЬोрдб़ी рдЧрдИ рд╣ै।
2. рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╣ेрддु рди्рдпाрдпाрд▓рдп рджिрд╢ा рдиिрд░्рджेрд╢ :
ЁЯСЙрд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдХेрд╕ (1)
рдоोрд╣рдо्рдордж рдЕрд╣рдордж рдЦाрди рдмрдиाрдо рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдмेрдЧрдо рдХो рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдХेрд╕ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें 1985 рдоें, рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдиे рджंрдб рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдзाрд░ा 125 рдХे рддрд╣рдд рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा рдХी рдоांрдЧ рдХे рд▓िрдП рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХा рджрд░рд╡ाрдЬा рдЦрдЯрдЦрдЯाрдпा, рдЬрдм рдЙрдирдХे рдкрддि рдиे рд╢ाрджी рдХे 40 рд╕ाрд▓ рдмाрдж рддीрди рддрд▓ाрдХ рджेрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рддрд▓ाрдХ рджे рджिрдпा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдиिрдпрдоिрдд рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा рджेрдиे рд╕े рдордиा рдХрд░ рджिрдпा।
рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рднाрд░рддीрдп рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдзाрд░ा 125 рд▓ाрдЧू рдХрд░рдХे рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдлैрд╕рд▓ा рджिрдпा рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै, рдЪाрд╣े рд╡े рдХिрд╕ी рднी рдзрд░्рдо рдХे рд╣ों। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдоुрдЦ्рдп рди्рдпाрдпाрдзीрд╢, рд╡ाрдИрд╡ी рдЪंрдж्рд░рдЪूрдб़ рдиे рдХрд╣ा рдХि рдПрдХ рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХाрдиूрди рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕рдоाрди рдиिрд╖्рдаाрдУं рдХो рджूрд░ рдХрд░рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоें рдорджрдж рдХрд░ेрдЧी। рдФрд░ рдЗрд╕рд▓िрдП, рдЕрджाрд▓рдд рдиे рд╕ंрд╕рдж рдХो рдпूрд╕ीрд╕ी рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд░्рджेрд╢ рджिрдпा।
рд░ाрдЬीрд╡ рдЧांрдзी рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрджाрд▓рдд рдХे рдлैрд╕рд▓े рд╕े рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдеी; рдЗрд╕рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╢ाрд╣ рдмाрдиो рдоाрдорд▓े рдоें рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХे рдлैрд╕рд▓े рдХो рд░рдж्рдж рдХрд░рдиे рдФрд░ рддрд▓ाрдХ рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ा (рддрд▓ाрдХ рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг) рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1986 рдмрдиाрдпा। рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоें рдпрд╣ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдХि рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ा рдХो рддрд▓ाрдХ рдпाрдиी рдЗрдж्рджрдд рдХे рдмाрдж рдХेрд╡рд▓ рддीрди рдорд╣ीрдиे рддрдХ рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХो рдЕрдкрдиे рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдпा рд╡рдХ्рдл рдмोрд░्рдб рдоें рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।
ЁЯСЙ рд╕рд░рд▓ा рдоुрдж्рдЧрд▓ рдХेрд╕ (2)
рд╕рд░рд▓ा рдоुрдж्рдЧрд▓ рдмрдиाрдо рднाрд░рдд рд╕ंрдШ рдЬिрд╕рдоें рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдХे рддрд╣рдд рдлिрд░ рд╕े рдиिрд░्рджेрд╢ рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рдеा рдХि рдХ्рдпा рд╣िंрджू рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рд╣िंрджू рдкрддि, рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдЕрдкрдиाрдХрд░ рджूрд╕рд░ी рд╢ाрджी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдоाрдиा рдХि рджूрд╕рд░ी рд╢ाрджी рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдЕрдкрдиाрдиा рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ рдХा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рд╣ै। рдЖрдЧे рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХि рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдХो рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1955 рдХे рддрд╣рдд рднंрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдпाрдиी рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдХрд░ рджोрдмाрд░ा рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рд╕े рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рджंрдб рдХी рдзाрд░ा 494[5] рдХे рддрд╣рдд рдЕрдкрд░ाрдз рд╣ोрдЧा।
ЁЯСЙрдЬॉрди рд╡рд▓्рд▓ाрдордЯ्рдЯрдо рдмрдиाрдо рднाрд░рдд рд╕ंрдШ рдоाрдорд▓ा (3)
рдХेрд░рд▓ рдХे рдкुрдЬाрд░ी, рдЬॉрди рд╡рд▓्рд▓ाрдордЯрди рдиे рдПрдХ рд░िрдЯ рдпाрдЪिрдХा рджाрдпрд░ рдХी рдеी рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рдеा рдХि рднाрд░рддीрдп рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХी рдзाрд░ा 118 рдИрд╕ाрдЗрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рднेрджрднाрд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рд╡рд╕ीрдпрдд рдж्рд╡ाрд░ा рдзाрд░्рдоिрдХ рдпा рдзрд░्рдоाрд░्рде рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рджाрди рдкрд░ рдЕрдиुрдЪिрдд рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧाрддी рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдоुрдЦ्рдп рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рд╡ीрд╡ी рдЦрд░े, рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि рдПрд╕рдмी рд╕िрди्рд╣ा рдФрд░ рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि рдПрдЖрд░ рд▓рдХ्рд╖्рдордгрди рдХी рдкीрда рдиे рдЗрд╕ рдзाрд░ा рдХो рдЕрд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░рдж्рдж рдХрд░ рджिрдпा। рдЖрдЧे рдЦрд░े рдиे рдХрд╣ा рдХि;
“рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдоें рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै рдХि рд░ाрдЬ्рдп рдкूрд░े рднाрд░рдд рдоें рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ेрдЧा। рдпрд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рдЦेрдж рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдХि рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 44 рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджेрд╢ рдоें рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕рдж рдХो рдЕрднी рднी рдХрджрдо рдЙрдаाрдиा рдмाрдХी рд╣ै। рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ों рдХो рджूрд░ рдХрд░рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоें рдорджрдж рдХрд░ेрдЧी।”
3. рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा
1. рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ :
рд╣िंрджू рдзрд░्рдо рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ेрдЧा?
рдЕрдЧрд░ UCC рдЖрддा рд╣ै, рддो рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо (1955), рд╣िंрджू рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо (1956) рдЬैрд╕े рдоौрдЬूрджा рдХाрдиूрдиों рдХो рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा ।
рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХी рдзाрд░ा 2(2) рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рдирд╣ीं рд╣ोंрдЧे। рдХाрдиूрди рдХी рдзाрд░ा 5(5) рдФрд░ 7 рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдеाрдЧрдд рдк्рд░рдеाрдПं рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдкрд░ рд╣ाрд╡ी рд░рд╣ेंрдЧी. рд▓ेрдХिрди рдпूрд╕ीрд╕ी рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдЗрдирдХी рдЫूрдЯ рдирд╣ीं рдоिрд▓ेрдЧी ।
рдоुрд╕्рд▓िрдо рдзрд░्рдо рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ेрдЧा?
рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкрд░्рд╕рдирд▓ (рд╢рд░ीрдпрдд) рдПрдк्рд▓ीрдХेрд╢рди рдПрдХ्рдЯ, 1937 рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╢рд░ीрдпрдд рдпा рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд рд╢ाрджी, рддрд▓ाрдХ рдФрд░ рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рд▓ाрдЧू рд╣ोрдЧा । рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ UCC рдЖрддा рд╣ै, рддो рд╢рд░ीрдпрдд рдХाрдиूрди рдХे рддрд╣рдд рддрдп рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рди्рдпूрдирддрдо рдЙрдо्рд░ рдмрджрд▓ рдЬाрдПрдЧी рдФрд░ рдмрд╣ुрд╡िрд╡ाрд╣ рдЬैрд╕ी рдк्рд░рдеाрдПं рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПंрдЧी ।
рд╕िрдХ्рдЦ рдзрд░्рдо рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ेрдЧा?
рд╕िрдЦों рдХी рд╢ाрджी рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрдиूрди 1909 рдХे рдЖрдиंрдж рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЗрд╕рдоें рддрд▓ाрдХ рдХा рдХोрдИ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рддрд▓ाрдХ рдХे рд▓िрдП рдЙрди рдкрд░ рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै । рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ UCC рдЖрддा рд╣ै рддो рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдХाрдиूрди рд╕рднी рд╕рдоुрджाрдпों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрдЧा। рдРрд╕े рдоें рдЖрдиंрдж рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рднी рдЦрдд्рдо рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдкाрд░рд╕ी рдзрд░्рдо рдоें рдХ्рдпा рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдПрдЧा?
рдкाрд░рд╕ी рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рддрд▓ाрдХ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1936 рдоें рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै рдХि рдЬो рднी рдорд╣िрд▓ा рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдзрд░्рдо рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рд╢ाрджी рдХрд░рддी рд╣ै, рд╡рд╣ рдкाрд░рд╕ी рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдФрд░ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХे рд╕рднी рдЕрдзिрдХाрд░ рдЦो рджेрдЧी, рд▓ेрдХिрди UCC рдЖрдиे рдкрд░ рдпрд╣ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрдПрдЧा ।
рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдкाрд░рд╕ी рдзрд░्рдо рдоें рдЧोрдж рд▓ी рд╣ुрдИ рдмेрдЯिрдпों рдХो рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рджिрдП рдЬाрддे। рдЬрдмрдХि рдЧोрдж рд▓िрдпा рдмेрдЯा рд╕िрд░्рдл рдкिрддा рдХा рдЕंрддिрдо рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдпूрд╕ीрд╕ी рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХрддा рдФрд░ рд╣िрд░ाрд╕рдд рдХाрдиूрди рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे рдФрд░ рдпрд╣ рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।
рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ेрдЧा?
UCC рдЖрдиे рд╕े рд╡िрд░ाрд╕рдд, рдЧोрдж рд▓ेрдиे рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрдиूрди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोंрдЧे। рдИрд╕ाрдИ рддрд▓ाрдХ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1869 рдХी рдзाрд░ा 10A(1) рдХे рддрд╣рдд рдЖрдкрд╕ी рд╕рд╣рдорддि рд╕े рддрд▓ाрдХ рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡ेрджрди рджेрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХो рдХрдо рд╕े рдХрдо рджो рд╕ाрд▓ рддрдХ рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣рдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै. рд▓ेрдХिрди UCC рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдпे рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।
рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд 1925 рдХा рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдИрд╕ाрдИ рдоाрддाрдУं рдХो рдЙрдирдХे рдоृрдд рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╕ंрдкрдд्рддि рдоें рдХोрдИ рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рджेрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕ाрд░ी рд╕ंрдкрдд्рддि рдкिрддा рдХो рд╡िрд░ाрд╕рдд рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै. рдпूрд╕ीрд╕ी рдЖрдиे рдкрд░ рдпрд╣ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рднी рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा ।
2. рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдоें рдХ्рдпों рд╣ो рд░рд╣ा рд╡िрд░ोрдз : рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा
рд╕ाрд▓ 2011 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдирдЧाрд▓ैंрдб рдоें 86.46 рдк्рд░рддिрд╢рдд, рдоेрдШाрд▓рдп рдоें 86.15 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдФрд░ рдд्рд░िрдкुрд░ा рдоें 31.76 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЖрдмाрджी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि рд╣ै। рдоेрдШाрд▓рдп рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдкрд░िрд╖рдж рдиे рд╕ंрд╣िрддा рдХो рд▓ाрдЧू рдХिрдП рдЬाрдиे рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдкाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдХो рдкेрд╢ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЦाрд╕ी рд╣िрд▓्рд╕ рдЖрдЯोрдиाрдорд╕ рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдХाрдЙंрд╕िрд▓ рдиे рдоाрдиा рд╣ै рдХि рдпूрд╕ीрд╕ी рд╕े рдЦाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд░िрд╡ाрдЬ, рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं, рдоाрди्рдпрддाрдУं, рд╡िрд░ाрд╕рдд, рд╢ाрджी рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрдорд▓ों рд╕े рдЬुреЬी рдЖрдЬाрджी рдкрд░ рдЕрд╕рд░ рдкреЬेрдЧा।
рдЦाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдоाрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рдиिрдпрдоों рдкрд░ рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдмेрдЯी рдХो рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдиाрдо рдХे рд╕ाрде рдоां рдХा рдЙрдкрдиाрдо рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЫрдаी рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓े рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдирдЧाрд▓ैंрдб рдмैрдкрдЯिрд╕्рдЯ рдЪрд░्рдЪ рдХाрдЙंрд╕िрд▓ (рдПрдирдмीрд╕ीрд╕ी) рдФрд░ рдирдЧाрд▓ैंрдб рдЯ्рд░ाрдЗрдмрд▓ рдХाрдЙंрд╕िрд▓ (рдПрдирдЯीрд╕ी) рдиे рднी рдпूрд╕ीрд╕ी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪिंрддा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рд╣ैं।
3. рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдоें рдЪुрдиौрддिрдпाँ :
рднाрд░рддीрдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рд╡िрд░ुрдз рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा :
ЁЯСЙрдХрдИ рдиाрдЧрд░िрдХो рдХी рдЖрд╢ंрдХा рд╣ै рдХि UCC рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдХे рд╕ंрд╕рдж рдХेрд╡рд▓ рдХाрдиूрди рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рдоॉрдбрд▓ рдХी рдирдХрд▓ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬो рдПрдХрд░ूрдкрддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХी рднाрд░рддीрдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдзрд░्рдо рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।
ЁЯСЙрднाрд░рдд рдоें рд▓ोрдЧों рдХी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеाрдПँ рд╣ैं। рд╡िрд╡िрдз рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рдеाрдПँ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиा рдПрдХ рдЪुрдиौрддी рд╣ै।
ЁЯСЙрдоुрд╕्рд▓िрдо, рд╕िрдХ्рдЦ, рдИрд╕ाрдИ, рдмौрдж्рдз, рдЬैрди рдФрд░ рдкाрд░рд╕ी рд▓ोрдЧों рдХी рдзाрд░рдгा рд╣ै рдХि UCC рдЙрдирдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рдеाрдУं рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджेрдЧा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рдеा рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдмाрдз्рдп рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХा рдЕрднाрд╡ :
●UCC рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓ोрдЧों рдХी рдЕрдирднिрдЬ्рдЮрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдЕрдирднिрдЬ्рдЮрддा рдХा рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдХрдоी, рдЧрд▓рдд рд╕рдоाрдЪाрд░, рддрд░्рдХрд╣ीрди рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЖрджि рд╣ैं।
рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд░ाрдЬрдиीрддि :
●рдХрдИ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдХों рдХा рдордд рд╣ै рдХि рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХी рдоांрдЧ рдХेрд╡рд▓ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХी рдЬाрддी рд╣ै।
● рд╕рдоाрдЬ рдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╡рд░्рдЧ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдЖрдб़ рдоें рдЗрд╕े рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХрд╡ाрдж рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддा рд╣ै।
рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдмाрдзा :
● рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 25, рдЬो рдХिрд╕ी рднी рдзрд░्рдо рдХो рдоाрдирдиे рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 14 рдоें рдиिрд╣िрдд рд╕рдоाрдирддा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ै।
рд▓ाрдн рдпा рд╣ाрдиि
рд╣िंрджू рдоैрд░िрдЬ рдПрдХ्рдЯ рдоें рдХрдИ рдмाрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХिрдП рдЧрдП, рдЬрдмрдХि рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд▓ॉ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╡рд░्рд╖ 2005 рдХे рдмाрдж рд╕े рд╣िंрджू рдХाрдиूрди рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдмेрдЯिрдпों рдХो рдкैрддृрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рдоें рд╣рдХ рдоिрд▓ा। рдоाрдиा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╕े рд╣िंрджू рдЕрд╡िрднाрдЬिрдд рдкрд░िрд╡ाрд░ (рдПрдЪрдпूрдПрдл) рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рдЖрдпрдХрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рддрд╣рдд рдПрдЪрдпूрдПрдл рдХो рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдЗрдХाрдИ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЗрд╕ рдоांрдЧ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕ंрдЧрдардиों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдЦрддрд░े рдоें рдкреЬ рдЬाрдПрдЧी। рдЗрд╕рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЬрдоीрди рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдХाрдиूрди рдиिрд░рд╕्рдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЭाрд░рдЦंрдб рдоें рдЫोрдЯा рдиाрдЧрдкुрд░ рдЯेрдиेंрд╕ी рдПрдХ्рдЯ рдФрд░ рд╕ंрдерд▓ рдкрд░рдЧрдиा рдЯेрдиेंрд╕ी рдПрдХ्рдЯ рдЬैрд╕े рджो рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХाрдиूрди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोंрдЧे, рдЬो рдЬрдоीрди рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджेрддे рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдХाрдиूрдиों рдХा рддो рдЕрднी рддрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рднी рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХी рддो рдЕрдкрдиी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рд╣ैं, рддो рдЙрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा।
✔️рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп
рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рдХा рдкाрд▓рди рдХрдИ рджेрд╢ों рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рдорд▓ेрд╢िрдпा, рддुрд░्рдХिрдпे, рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा, рд╕ूрдбाрди, рдоिрд╕्рд░, рдЕрдоेрд░िрдХा, рдЖрдпрд░рд▓ैंрдб, рдЖрджि рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рджेрд╢ों рдоें рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдХाрдиूрди рд╣ै рдФрд░ рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо рдпा рд╕рдоुрджाрдп рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рдХाрдиूрди рдирд╣ीं рд╣ैं।
рднाрд░рдд рдПрдХ рдРрд╕ा рджेрд╢ рд╣ै рдЬрд╣ां рдХрдИ рдзрд░्рдоों рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдпूрд╕ीрд╕ी рди рдХेрд╡рд▓ рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ेрдЧा, рдмрд▓्рдХि рд╣िंрджू, рд╕िрдХ्рдЦ, рдИрд╕ाрдИ, рдЬैрди, рдпрд╣ूрджी, рдкाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡рд░्рдЧ рднी рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोंрдЧे।
рдпूрд╕ीрд╕ी рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╣िंрджू, рдоुрд╕्рд▓िрдо рдпा рдлिрд░ рдИрд╕ाрдИ? рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд╕рд╡ाрд▓ों рдХा рдЬрд╡ाрдм рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рдЬैрд╕े рдХि рд╢ाрджी рдФрд░ рддрд▓ाрдХ рдХा рдХ्рдпा рдоाрдирджंрдб рд╣ोрдЧा? рдЧोрдж рд▓ेрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдХ्рдпा рд╣ोंрдЧे? рддрд▓ाрдХ рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддे рдпा рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдмंрдЯрд╡ाрд░े рдХा рдХ्рдпा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ोрдЧा? рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдХे рдиिрдпрдо рдХ्рдпा рд╣ोंрдЧे?
рдЧोрд╡ा рд╡ рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдпूрд╕ीрд╕ी рдХे рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░ाрд╡рдзाрди :
● рдЧोрд╡ा рдпूрд╕ीрд╕ी рдХे рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░ाрд╡рдзाрди
■ рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдпूрд╕ीрд╕ी рдХे рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░ाрд╡рдзाрди
● рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрддि- рдкрдд्рдиी рдХो рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдЕрдерд╡ा рдЕрд░्рдЬिрдд рдЬрдоीрди рдкрд░ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рд╣рдХ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
■рд╕ंрдкрдд्рддि рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рднी рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рддрд░рд╣ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
● рддрд▓ाрдХ рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рдЖрдзा рд╣िрд╕्рд╕ा рдкрдд्рдиी рдХो рдкाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै।
■ рд╕рднी (рдзрд░्рдоों) рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рд░рдЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрд╢рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
●рдоाрддा- рдкिрддा рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕े рдмेрджрдЦрд▓ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
■рдкрддि- рдкрдд्рдиी рдХे рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рддे рджूрд╕рд░ी рд╢ाрджी рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै।
●рдЬिрди рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рд╢ाрджिрдпां рд░рдЬिрд╕्рдЯрд░्рдб рд╣ैं, рд╡рд╣ рдмрд╣ु рд╡िрд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдоौрдЦिрдХ рддрд▓ाрдХ рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдирд╣ीं рд╣ै।
■рд╕рднी рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдпुрд╡рддिрдпों рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдЙрдо्рд░ рд╕рдоाрди рд░рдЦी рдЧрдИ рд╣ै।
●рд╣िंрджू рдкुрд░ुрд╖, рдкрд╣рд▓ी рдкрдд्рдиी рд╕े рдмрдЪ्рдЪा рдкैрджा рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рджूрд╕рд░ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
■рд▓िрд╡ рдЗрди рд░िрд▓ेрд╢рдирд╢िрдк рдХा рдбिрдХ्рд▓िрдпрд░ेрд╢рди рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।
● рдЪрд░्рдЪ рдоें рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХैрдеोрд▓िрдХ рдХो рдпूрд╕ीрд╕ी рдХे рддрд▓ाрдХ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै।
■рдЬाрдпрдЬ- рдиाрдЬाрдпрдЬ рд╕ंрддाрдиों рдХा рднेрджрднाрд╡ рдЦрдд्рдо рд╣ोрдЧा।
●рдЕрди्рдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдиाрдЧрд░िрдХ рдкंрдЬीрдХрд░рдг рд╣ी рдк्рд░рдоाрдг рдкрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоंрдЬूрд░ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
■рдмुрдЬुрд░्рдЧों рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рдХे рд▓िрдП рднрд░рдг- рдкोрд╖рдг рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдЧोрд╡ा рдХा рдХाрдиूрди рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╕े рдЕрдм рддрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХрдИ рдЕрд╣рдо рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖ рдЧрдП рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХे рд▓िрдП рдпूрд╕ीрд╕ी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдоिрдЯी рдиे рдЗрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдФрд░ рд╕рдордпाрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдХрдоिрдЯी рдХे рдХुрдЫ рд╕рджрд╕्рдпों рдиे рдЗрд╕рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХी рд╣ै। рдЧोрд╡ा рдоें рдкुрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдиे 1867 рдоें рдпूрдиिрдлॉрд░्рдо рд╕िрд╡िрд▓ рдХोрдб рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдеा। рдЧोрд╡ा рдХे рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд▓рдп рдХे рдмाрдж рднी рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдЕрдм рддрдХ рд╡рд╣ां рд▓ाрдЧू рд╣ै।
рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб рдзाрдоी рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдпूрдиिрдлॉрд░्рдо рд╕िрд╡िрд▓ рдХोрдб рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдоें рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рджेрд╢ рдХे рдЕрди्рдп рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдирдЬीрд░ рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпूрд╕ीрд╕ी рдХा рдб्рд░ाрдл्рдЯ 6 рдлрд░рд╡рд░ी 2024 (рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░) рдХो рд╕рджрди рдоें рд╡िрдзेрдпрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╕рджрди рд╕े рд╡िрдзेрдпрдХ рдкाрд╕ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рд░ाрдЬ्рдпрдкाрд▓ рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡िрдзेрдпрдХ рдХाрдиूрди рдХा рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд╡िрдзेрдпрдХ рдоें рдХрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХाрдиूрди рдЬैрд╕े - рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1900, рд╢рд░ीрдпрдд рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1937 рд╡ рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдЖрджि рдХा рдЕрдзिрд░ोрд╣рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдХी рдоंрдЬूрд░ी рдоिрд▓рдиा рднी рдЗрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ рд╣ेрддु рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рддрдеा рдоंрдЬूрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рднी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдоें 27 рдЬрдирд╡рд░ी, 2025 рд╕े рдпूрдиिрдлॉрд░्рдо рд╕िрд╡िрд▓ рдХोрдб (рдпूрд╕ीрд╕ी) рд▓ाрдЧू рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। 27 рдЬрдирд╡рд░ी, 2025 рд╕े рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб 1947 рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдХा рдкрд╣рд▓ा рд░ाрдЬ्рдп рдмрди рдЧрдпा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕рдоाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ंрд╣िрддा рд▓ाрдЧू рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ :
рднाрд░рдд рдоें рдЕрднी рд╢ाрджी, рддрд▓ाрдХ, рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдЧोрдж рд▓ेрдиे рдХे рдоाрдорд▓ों рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╕рдоुрджाрдпों рдоें рдЙрдирдХे рдзрд░्рдо, рдЖрд╕्рдеा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрдиूрди рд╣ैं। рдпूрд╕ीрд╕ी рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдоें рдХिрд╕ी рдзрд░्рдо, рд▓िंрдЧ рдФрд░ рд▓ैंрдЧिрдХ рдЭुрдХाрд╡ рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмрдЧैрд░ рд╕рдм рдкрд░ рдЗрдХрд▓ौрддा рдХाрдиूрди рд▓ाрдЧू рд╣ोрдЧा।
рд╕ंрджрд░्рдн :
1. https://indiankanoon.org/doc/823221/ (1)
2. https://indiankanoon.org/doc/733037/ (2)
3. https://indiankanoon.org/doc/168292393/ (3)
4. https://www.jagranjosh.com
5. https://www.aajtak.com
6.https://www.amarujala.com/india-news/uniform-civil-code-what-was-the-debate-of-the-constituent-assembly-in-its-support-or-opposition-2024-02-07?pageId=1
7.https://www.drishtiias.com/hindi/daily-updates/daily-news-editorials/just-uniform-civil-code
8.https://indiankanoon.org/doc/125344553/ рдЖрдиंрдж рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1909
9.https://www.legalserviceindia.com/legal/article-1883-parsi-law-regarding-marriage-and-divorce-an-overview.html
рдк्рд░рдердо рдмाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 11 рдЬрдирд╡рд░ी 2025
рдЕрдкрдбेрдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा : 2.3.2025



