Thursday, August 15, 2024

рд╕рдоाрдЬ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдпोрдЧрджाрди рддрдеा рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

  рд╕рдоाрдЬ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдпोрдЧрджाрди 
рддрдеा
рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

 рджेрд╢ рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рддрдеा рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рд╕рдоाрди рднाрдЧीрджाрд░ी рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдпрд╣ рддрде्рдп рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддे рд╣ैं। рдЖрдЬाрджी рдХे 7.7 рджрд╢рдХ рдХी рдЕрд╡рдзि рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рддौрд░ рдкрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। 7.7 рджрд╢рдХ рдХी рд╕рдордпाрд╡рдзि рдХे рджौрд░ рдоें рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрди्рдирдпрди, рд╕ैрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди, рдЦेрд▓ рддрдеा рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рди्рдпाрдпिрдХ рдЖрджि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдкूрд░्рдг  рдиिрд╖्рдаा рдХे рд╕ाрде рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЦेрдд рдЦрд▓िрд╣ाрди рддрдеा рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХाрд░्рдпों  рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХिрдпा рд╣ै।

   рдЖрдиंрджीрдмाрдИ рдЧोрдкाрд▓рд░ाрд╡ рдЬोрд╢ी (1865-1887) рдкрд╣рд▓ी рднाрд░рддीрдп рдорд╣िрд▓ा рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдеीं рдФрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдоें рджो рд╕ाрд▓ рдХी рдбिрдЧ्рд░ी рдХे рд╕ाрде рд╕्рдиाрддрдХ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рд░рд╣ी рд╣ै। 1947 рдХे рдмाрдж рджेрд╢ рдХी рдХрдИ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рднाрд░рдд рдоें рд╢ीрд░्рд╖ рдкрджों рдкрд░ рдФрд░ рдмреЬे рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ – рдЕрд░ुंрдзрддि рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп, рдПрд╕рдмीрдЖрдИ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рдЕрд▓рдХा рдоिрдд्рддрд▓, рдУрдПрдирдЬीрд╕ी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा рд╕ीрдПрдордбी, рд╕ोрдоा рдоंрдбрд▓, рд╕ेрд▓ рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рднाрд░рдд рдмाрдпोрдЯेрдХ рдХी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдПрдордбी рд╕ुрдЪिрдд्рд░ा рдПрд▓ा рдХो рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдХोрд╡िрдб -19 рд╡ैрдХ्рд╕ीрди рдХोрд╡ैрдХ्рд╕िрди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдЙрдирдХी рд╢ाрдирджाрд░ рднूрдоिрдХा рдХे рд▓िрдП рдкрдж्рдо рднूрд╖рдг рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдорд╣िрдоा рджрддрд▓ा, рдПрдордбी, рдмाрдпोрд▓ॉрдЬिрдХрд▓ рдИ, рдиे 12-18 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдХोрд╡िрдб-19 рд╡ैрдХ्рд╕ीрди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдЯीрдо рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдХिрдпा। рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рдорд╣िрд▓ाрдПं рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोрдиें рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХिрдпा рд╣ै।

  рд╕рдоाрдЬ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдорд╣िрд▓ाрдУं рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ुрдП рддрде्рдпों рдХा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें  рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ांрдЦ्рдпिрдХी рдФрд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХाрд░्рдпाрди्рд╡рдпрди рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдиे 2022 рдоें рднाрд░рдд рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ों рдкрд░ рдПрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЬाрд░ी рдХी рдеी। рдЬिрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡рд░्рд╖ 2020 рдоें 907 рд▓िंрдЧाрдиुрдкाрдд рдеा। 2011 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдоें рдпрд╣ рдЖंрдХрдб़ा 919 рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдЧрдпा рдеा рдФрд░ 2036 рддрдХ 952 рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХी рдЖрд╢ा рд╣ै। рдЗрди рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдмाрд▓िрдХा рдЬрди्рдо рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдк्рд░рддि рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХे рд╕्рддрд░ рдоें рдЬो рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЙрд╕े рд╕ाрд░्рдердХрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।

ЁЯФ┤  рд╕рдоाрдЬ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиिрдо्рди рддрде्рдп рдЙрднрд░рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддे рд╣ैं - 

✍️ рднाрд░рдд рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╢्рд░рдо рдмрд▓ рднाрдЧीрджाрд░ी рдЖрд╡рдзिрдХ рд╢्рд░рдо рдмрд▓ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг 2022-23 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 47% рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдФрд╕рдд рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 37% рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдЖрд░्рдеिрдХ рдоंрдЪ (WEF) рдХे “ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕंрддрд░ाрд▓ рд╕ूрдЪрдХांрдХ 2023” ( рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдЬेंрдбрд░ рдЧैрдк рдЗंрдбेрдХ्рд╕ 2023) рдоें рднाрд░рдд 146 рджेрд╢ों рдХी рд╕ूрдЪी рдоें 127рд╡ें рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣ै। рдЖрд░्рдеिрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рдФрд░ рдЕрд╡рд╕рд░ рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рджेрд╢ рдиे рдХेрд╡рд▓ 36.7% рд╕рдоाрдирддा рд╣ी рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рд╣ै।

  ✒️рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ें рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рджेрд╢ рдХी рдХेрд╡рд▓ 64.46 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдорд╣िрд▓ाрдПं 2011 рдоें рд╕ाрдХ्рд╖рд░ рдмрддाрдИ рдЧрдИ рдеीं। рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдИрдЯीрдЖрдИ рдоें рджाрдЦिрд▓ा рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рд╕े рдХेрд╡рд▓ 7 рдк्рд░рддिрд╢рдд  рдорд╣िрд▓ाрдПं рд╣ैं।

 ✒️рдЦेрд▓ों рдоें рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдУрд▓ंрдкिрдХ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рддрде्рдп рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддे рд╣ैं, рдиीрд▓िрдоा рдШोрд╖ (рдЬрди्рдо 15 рдЬूрди 1935) рдЧ्рд░ीрд╖्рдордХाрд▓ीрди рдУрд▓ंрдкिрдХ рдоें рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдЯ्рд░ैрдХ рдПрдерд▓ीрдЯ рдеीं, рдЬрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдлिрдирд▓ैंрдб рдХे рд╣ेрд▓рд╕िंрдХी рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд 1952 рдЧ्рд░ीрд╖्рдордХाрд▓ीрди рдУрд▓ंрдкिрдХ рдоें рджो рд╕्рдкрд░्рдзाрдУं рдоें рднाрдЧ рд▓िрдпा рдеा। рдорд╣िрд▓ा рд╡рд░्рдЧ рдоें рдУрд▓ंрдкिрдХ рдоें рдЕрднी рддрдХ рдХुрд▓ 8 рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рдкрджрдХ рдЬीрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै -

  ✍️рдХрд░्рдгрдо рдорд▓्рд▓ेрд╢्рд╡рд░ी рднाрд░рддीрдп рднाрд░ोрдд्рддोрд▓рдХ рд╡рд░्рд╖ 2000 рдоें рд╕िрдбрдиी  рдУрд▓ंрдкिрдХ рдоें (рднाрд░рддोрд▓्рд▓рди рд╢्рд░ेрдгी рдоें) рдХांрд╕्рдп рдкрджрдХ рдЬीрддрдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд╣рд▓ी рднाрд░рддीрдп рдорд╣िрд▓ा рдмрдиीं। рд╡рд░्рд╖ 2012 рд▓ंрджрди рдУрд▓ंрдкिрдХ рдХे рд▓िрдП рдХ्рд╡ाрд▓ीрдлाрдИ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд╣рд▓ी рднाрд░рддीрдп рдорд╣िрд▓ा рдкрд╣рд▓рд╡ाрди рдЧीрддा рдлोрдЧाрдЯ рдмрдиी। 2012 рд▓ंрджрди рдУрд▓ंрдкिрдХ рд╕ाрдЗрдиा рдиेрд╣рд╡ाрд▓ рдиे рдмैрдбрдоिंрдЯрди рдоें рддрдеा рдоैрд░ीрдХॉрдо рдиे рдмॉрдХ्рд╕िंрдЧ рдоें рдХांрд╕्рдп рдкрджрдХ рдЬीрддा। рд╕ाрдХ्рд╖ी рдорд▓िрдХ рд░िрдпो рдбी рдЬेрдиेрд░िрдпो 2016 рдУрд▓ंрдкिрдХ рдХुрд╢्рддी рдоें рдХांрд╕्рдп рдкрджрдХ рдЬीрддा । 2016 рд░िрдпो рдУрд▓рдо्рдкिрдХ рдПрдХрд▓ рдмैрдбрдоिंрдЯрди рдкीрд╡ी рд╕िंрдзु рдиे рд░рдЬрдд рдкрджрдХ рдЬीрддा। рдоीрд░ाрдмाрдИ рдЪाрдиू  рдЯोрдХ्рдпो рдУрд▓ंрдкिрдХ 2020 рднाрд░рддोрд▓्рд▓рди  рдоें рд░рдЬрдд рдкрджрдХ рддрдеा рд▓рд╡рд▓ीрдиा рдиे рдмॉрдХ्рд╕िंрдЧ рдоें рдФрд░ рдкीрд╡ी рд╕िंрдзु рдиे рдмैрдбрдоिंрдЯрди рдоें рдХांрд╕्рдп рдкрджрдХ рдЬीрддा। рдордиु рднाрдХрд░ рдиे рдкेрд░िрд╕ рдУрд▓ंрдкिрдХ 2024 рдоें рд╢ूрдЯिंрдЧ рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╢्рд░ेрдгी рдХी рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдоें рджो рдоेрдбрд▓ рдХांрд╕्рдп рдЬीрддे। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡рд╣ рдПрдХ рд╣ी рдУрд▓ंрдкिрдХ рдоें рджो рдоेрдбрд▓ рдЬीрддрдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдЦिрд▓ाрдб़ी рдмрдиी। 

✒️рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХे рд╕ाрде рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдпोрдЧрджाрди рд╕ांрдЦ्рдпिрдХी рдФрд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХाрд░्рдпाрди्рд╡рдпрди рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп (рдПрдордУрдПрд╕рдкीрдЖрдИ) рдХे рддрд╣рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдирдоूрдиा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпाрд▓рдп (N.S.S.O ) рдХे рдирд╡ीрдирддрдо рдЖंрдХрдб़ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╡рд░्рд╖ 2023 (рдЬрдирд╡рд░ी) рдХे рд▓िрдП рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрди्рдирдд рдбिрдЧ्рд░ी рдХे рд╕ाрде 25 рд╡рд░्рд╖ рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЖрдпु рд╡ाрд▓ों рдХी рдорд╣िрд▓ा рд╢्рд░рдо рдмрд▓ рднाрдЧीрджाрд░ी рджрд░ (рдПрд▓рдПрдлрдкीрдЖрд░) рджिрд╕ंрдмрд░ рддрдХ рдХेрд╡рд▓ 2.9 % рд░рд╣ी। рдЗрд╕ी рдЕрд╡рдзि рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рджрд░ 7.0 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд░рд╣ी рдЬрдмрдХि рд╢рд╣рд░ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рджрд░ 2.9 % рд░рд╣ी। 

 рджेрд╢ рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 18.6% рддрдеा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПं 25% рд╣ै।

✍️ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХे рдмाрдж рдорд╣िрд▓ाрдПं рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдкाрдпрджाрди рдХे рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुंрдЪ рд░рд╣ीं рд╣ैं। 1980 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╢िрд╡рд░ाрдорди рд╕рдоिрддि рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ों рдиे рдЧांрд╡ рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдЫрд╡ि рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рджिрдпा। рднाрд░рдд рд▓рдЧрднрдЧ 6.5 рд▓ाрдЦ рдЧांрд╡ рдХा рдШрд░ рд╣ै। рдЧांрд╡ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдЯिрдХाрдК рд╡ рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़рддी рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢рд░्рдд рд╣ै। рдЖрдЬ рднाрд░рдд рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 1.2 рдХрд░ोрдб рд╕्рд╡рдпं рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕рдоूрд╣ рд╣ैं। рдЬिрдирдоें рд╕े 88 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдорд╣िрд▓ा рд╕्рд╡рдпं рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕рдоूрд╣ рд╣ैं।

  рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा 2023-24 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкिрдЫрд▓े 10 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╕्рд╡рдпं рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕рдоूрд╣ рд╕े рдЬुрдб़ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 2.37 рдХрд░ोрдб рд╕े рдмрдв़рдХрд░ 10 рдХрд░ोрдб़ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рдмैंрдХ рд▓िंрдХेрдЬ рдЬो  22.9 рд╣рдЬाрд░ рдХрд░ोрдб рд░ुрдкрдП рдХा рдеा, рдмрдв़рдХрд░ 8.28 рд▓ाрдЦ рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдЕрдХेрд▓े рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें 6.68 рд▓ाрдЦ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд▓рдЦрдкрддि рдорд╣िрд▓ाрдпें рд╣ैं।

  ✒️рдХृрд╖ि рдХाрд░्рдп рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рднाрд░рдд рдХी 78 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдиिрдпोрдЬिрдд рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдХृрд╖ि рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдЖрд╡рдзिрдХ рд╢्рд░рдо рдмрд▓ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг, 2021-2022 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдХृрд╖ि рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╢्рд░рдо рдмрд▓ рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ 62.9 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд░рд╣ी। рдиौ рд╣िрдоाрд▓рдпी рд░ाрдЬ्рдпों рд╕े рдПрдХрдд्рд░ рдХिрдП рдЧрдП рдЖंрдХрдб़ों рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдорд╣िрд▓ाрдПं рдЦेрддी рдоें рд╣рд░ рд╕ाрд▓ 3,485 рдШंрдЯे рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं, рдЬो рдкुрд░ुрд╖ों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓рдЧाрдП рдЧрдП рдШंрдЯों (1,212 рдШंрдЯे) рдХे рджोрдЧुрдиे рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рд╣ै, рдФрд░ рдмैрд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓рдЧाрдП рдЧрдП рдШंрдЯों (1,064 рдШंрдЯे) рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рддीрди рдЧुрдиा рдЕрдзिрдХ рд╣ै।

 ✒️рдорд╣िрд▓ा рдХाрд░्рдоिрдХों рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्‍рдп рдоें рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि 2011 рдоें рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рдХрд░ाрдИ рдЧрдИ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХुрд▓ рдХрд░्рдоिрдпों рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 11 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕े рдХрдо рдеी рдЬो 2020 рдоें 13 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ो рдЧрдИ।

ЁЯФ┤ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдиिрдо्рди рддрде्рдп рдЙрднрд░рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддे рд╣ैं -

✍️рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг 2019-21” рдХे рдЖंрдХрдб़ों рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े, 62.5% рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдкाрд╕ рдШрд░ рдХा рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рд╣ै рдФрд░ 42.3% рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдкाрд╕ рдЬрдоीрди рдХा рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЬрдоीрди рдХे рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ (рдЕрдХेрд▓े рдпा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े) рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдпрд╣ рдЖंрдХрдб़ा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП 31.7% рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП 43.9% рд╣ै।  

 ✍️ 2023 рдЕрдЧрд╕्рдд рдоाрд╣ рдоें рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें  рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЧрдпी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░  рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рддीрдиों рд╕ेрдиाрдУं рдоें 11414 рдорд╣िрд▓ाрдПं рддैрдиाрдд рд╣ैं। рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рджंрдд рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдФрд░ рдирд░्рд╕िंрдЧ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рдЫोрдб़ рджिрдпा рдЬाрдП рддो рддीрдиों рд╕ेрдиाрдУं рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдорд╣िрд▓ा рдХрд░्рдоिрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 4,948 рд╣ै। рд░рдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рддрд░рдл рд╕े рд╕ाрдЭा рдХी рдЧрдИ рдЬाрдирдХाрд░िрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 1.1.2024 рддрдХ рдЖрд░्рдоी рдоें 1,733 рдорд╣िрд▓ा рдЕрдзिрдХाрд░ी рдФрд░ 100 рдорд╣िрд▓ा рдХрд░्рдоी рдЕрди्рдп рд░ैंрдХों рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдеी। рднाрд░рддीрдп рд╡ाрдпुрд╕ेрдиा рдоें рдорд╣िрд▓ा рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 1,654 рд╣ै। рдиौ рд╕ेрдиा рдоें рднी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдк्рд░рддिрднाрдЧिрддा рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдв़ी рд╣ै। рдпрд╣ां 580 рдорд╣िрд▓ाрдПं рдЕрдзिрдХाрд░ी рдФрд░ 726 рдорд╣िрд▓ाрдПं рдиाрд╡िрдХ (рдЕрдЧ्рдиिрд╡ीрд░) рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣ैं। 

✍️ рджेрд╢ рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें 29% рдорд╣िрд▓ा рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╣ैं, рджाрдЗрдпों рд╕рд╣िрдд рдХрдо рд╕े рдХрдо 80% рдирд░्рд╕िंрдЧ рд╕्рдЯाрдл़ рдФрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 100% рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा (рдЖрд╢ा) рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ा рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдФрд╕рддрди рдЕрдкрдиे рдкुрд░ुрд╖ рд╕рдордХрдХ्рд╖ों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 34% рдХрдо рдХрдоाрддी рд╣ैं। 

    рди्рдпू рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдЬрд░्рдирд▓ рдСрдл рдоेрдбिрд╕िрди рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 2020 рдХे рдПрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рдорд╣िрд▓ा рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЕрдкрдиे рдкुрд░ुрд╖ рд╕рд╣рдпोрдЧिрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдкрдиे рдорд░ीрдЬों рдХे рд╕ाрде рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рдмिрддाрддी рд╣ैं – 2017 рдоें рдФрд╕рддрди рдк्рд░рддि рд╡िрдЬिрдЯ 2.4 рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдоिрдирдЯ рдеा।   

✍️рди्рдпाрдпिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡рд░्рд╖ 1950 рдоें рдХी рдЧрдИ рдеी। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдЕрджाрд▓рдд рдоें рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдЬрдЬ рдоिрд▓рдиे рдоें 39 рд╡рд░्рд╖ рд▓рдЧ рдЧрдП рдеे। рд╡рд░्рд╖ 1989 рдоें рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि рдПрдо рдлाрддिрдоा рдмीрдмी рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХी рдкрд╣рд▓ी рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рдмрдиी рдеीं। рд╡े рдХेрд░рд▓ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рд╣ुрдИ рдеीं। рд╡рд░िрд╖्рдарддा рдХ्рд░рдо рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдоें рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рдмीрд╡ी рдиाрдЧрд░рдд्рдиा рд╡рд░्рд╖ 2027 рдоें рджेрд╢ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдЪीрдл рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ैं।

✍️ рдорд╣िрд▓ा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें 18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें  рдорд╣िрд▓ा рд╕ांрд╕рдж 14 рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдмीрдЬेрдкी 31 рдорд╣िрд▓ा рд╕ांрд╕рджों рдХे рд╕ाрде рдкрд╣рд▓े рдиंрдмрд░ рдкрд░ рд╣ै। рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ 13 рд╕ांрд╕рджों рдХे рд╕ाрде рдХांрдЧ्рд░ेрд╕, рддीрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ 11 рдорд╣िрд▓ा рд╕ांрд╕рджों рдХे рд╕ाрде рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдХी рдкाрд░्рдЯी TMC рд╣ै. рдЪौрдеे рд╕्рдеाрди рдкрд░ 5 рдорд╣िрд▓ा рд╕ांрд╕рджों рдХे рд╕ाрде рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдпाрджрд╡ рдХी рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी рдкाрд░्рдЯी рд╣ै। 2019 рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдорддрджाрди 67.18% рддрдеा рдкुрд░ुрд╖ों рдХा рдорддрджाрди 67.01% рдеा, рд▓ेрдХिрди 2024 рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУ рдХा рдорддрджाрди рд▓рдЧрднрдЧ 65.78% рддрдеा рдкुрд░ुрд╖ों рдХा рдорддрджाрди 65.8% рд╣ी рд░рд╣ा।    

ЁЯСЙрдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдз्рдпाрди рджेрдиे рдпोрдЧ्рдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा :

   рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ “рдмрд░्рди рдЯू рд╕ूрди : рдбिрдХेрдб рдСрдл рдПрдХ्рд╢рди рдСрди рдк्рд░ीрдЯрд░्рдо рдмрд░्рде” рдиे рднी рдЦुрд▓ाрд╕ा рдХिрдпा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें 2020 рдХे рджौрд░ाрди 30.2 рд▓ाрдЦ рдирд╡рдЬाрддों рдХा рдЬрди्рдо рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рд╡рд╣ीं рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рджрд░ рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рд╡ो 13 рдлीрд╕рджी рд╣ै। рдорддрд▓рдм рдХी рднाрд░рдд рдоें рд╣рд░ 13рд╡ें рдмрдЪ्рдЪे рдХा рдЬрди्рдо рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЖंрдХреЬों рдХी рдоाрдиें рддो 2020 рдоें рджुрдиिрдпा рдоें рдЬिрддрдиे рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдЬрди्рдо рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ुрдЖ рдеा, рдЙрд╕рдоें рд╕े 22.5 % рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдмрдЪ्рдЪे рднाрд░рддीрдп рдеे। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦें рддो рднाрд░рдд рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдоाрдорд▓ों рдоें рдЕрд╡्рд╡рд▓ рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ :

       рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкुрд░ुрд╖ рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░рддे рд╣ै। рдЙрд╕ी рднाँрддि рдорд╣िрд▓ाрдПं рднी рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рддौрд░ рдкрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХिрдпा рд╣ै। рдЦेрд▓ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें, рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдоें, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдХृрд╖ि, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдирд╡ाрдЪाрд░ рдЖрджि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рд╕рд╣ी рд╣ोрдЧा 21рд╡ी рд╕рджीं рдХा рдЖрдзाрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдк्рд░рддिрднा рдкрд░ рдЯिрдХा рд╣ुрдЖ рд╣ै।


No comments:

Post a Comment