Monday, September 23, 2024

рднाрд░рдд рдоें рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЖँрдХрдб़े

рднाрд░рдд рдоें рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдЖँрдХрдб़े

   


   рд╡рд░्рд╖ 2003 рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рд░ोрдХрдеाрдо рдХे рд▓िрдП рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдШ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рд░ोрдХрдеाрдо рджिрд╡рд╕ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ рдеी। рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпाрдУं рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рджूрд░рдЧाрдоी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрдгाрдо рд╣ैं। рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдПрдХ рдЧंрднीрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоुрдж्рджा рд╣ै, рдЬो рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рд▓ोрдЧों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।

  рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рдХाрд░рдг рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ ,20,000 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдоौрддें рд╣ोрддी рд╣ैं। рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпाрдУं рдоें рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 73 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХрдо рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдЖрдп рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рд╣ोрддी рд╣ैं।

  15 рд╕े 29 рд╕ाрд▓ рдХे рд▓ोрдЧों рдоें рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдоृрдд्рдпु рдХा рддीрд╕рд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдХाрд░рдг рд╣ै। рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рдорд╕्рдпाрдПं, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рджрдмाрд╡, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рддрдиाрд╡, рд╡्рдпрд╕рди рдЖрджि рдк्рд░рдоुрдЦ  рдХाрд░рдг рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा  рдХे рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рдоें рдпुрд╡ाрдУं рдкрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдмोрдЭ рдХाрдлी рдЬ्рдпाрджा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдоें рд╕े рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдЪाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ाрддे। рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╕рдлрд▓рддा рдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рджрдмाрд╡, рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдПं рдФрд░ рд╡िрдлрд▓рддा рдХा рдбрд░ рдпुрд╡ाрдУं рдХो рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХी рдУрд░ рдзрдХेрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдкрд░ाрдз рд░िрдХॉрд░्рдб рдм्рдпूрд░ो  рдХे рдЖंрдХрдб़ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рднाрд░рдд рдоें рджुрдиिрдпा рднрд░ рд╕े рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпाрдПं рд╣ोрддी рд╣ैं। рдПрдирд╕ीрдЖрд░рдмी рдХे рдЖंрдХрдб़ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рднाрд░рдд рдоें 2022 рдоें 1.71 рд▓ाрдЦ рд▓ोрдЧों рдиे рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХी, рдЬो 2021 рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 4.2 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдФрд░ 2018 рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 27 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдЙрдЫाрд▓ рд╣ै। 2022 рдоें рдк्рд░рддि рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдЖрдмाрджी рдкрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХी рджрд░ рдмрдв़рдХрд░ 12.4 рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।

 рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдкрд░ाрдз рд░िрдХॉрд░्рдб рдм्рдпूрд░ो рдХे рдЖंрдХрдб़ों рдХे рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░  2014 рд╕े 2021 рдХे рджौрд░ाрди рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпाрдУं рдХा рдкुрд░ुрд╖-рд╕े-рдорд╣िрд▓ा рдЕрдиुрдкाрдд рдХ्рд░рдорд╢ः 1.9 рдФрд░ 2.5 рд╕े рдмрдв़рдХрд░ 2.4 рдФрд░ 3.2 рд╣ो рдЧрдпा । 2014 рд╕े рд▓ेрдХрд░ 2021 рддрдХ рдХाрдордХाрдЬी рдкुрд░ुрд╖ों рдоें рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдоौрддों рдоें 170.7% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджेрдЦी рдЧрдИ, рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк 2021 рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें 13.1 рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рдкुрд░ुрд╖ों рдоें  рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдоृрдд्рдпु рджрд░  (рдПрд╕рдбीрдЖрд░) 34.6 рд╣ो рдЧрдИ।

  рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╕ंрднрд╡ рд╣ै, рд╕рдордп рд░рд╣рддे рдпрджि рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдмрдЪा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХाрд░рдХ рддрдд्рд╡ рдЬो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдоें рдирдо्рдмрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдЬो рджрдмाрд╡ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдЙрд╕े рдкрд░ рдЕंрдХुрд╢ рд▓рдЧाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдХे рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдЧा рддो  рд╡िрдЪрд▓рди рд╕ंрдмंрдзिрдд рднाрд╡ рдЙрдд्рдкрди्рди рдирд╣ीं рд╣ोंрдЧे рдФрд░ рдорди рдоें рд╣рддाрд╢ा рддрдеा рдиिрд░ाрд╢ा рдХी рд╡िрдЪाрд░ рдЬрдм рдкैрджा рдирд╣ीं рд╣ोंрдЧे рддो рдЗрд╕ рддрд░ीрдХे рд╕े рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рд╕े рдмрдЪा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।





Saturday, August 31, 2024

Thursday, August 15, 2024

Friday, June 21, 2024

рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмाрд▓рдХों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд(рдпोрдЧ рд╡ рд╡ेрдж) рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें

  рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмाрд▓рдХों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों 
рдХा
 рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд(рдпोрдЧ рд╡ рд╡ेрдж) рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें 

     рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХी рдЭрд▓рдХ рд╣рдоें рдзрд░्рдо, рдХрд▓ा, рдпोрдЧ, рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдмुрдж्рдз, рдорд╣ाрд╡ीрд░, рдЕрд╢ोрдХ, рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рддрдеा рдЧाॅрдзी рдЬी рдХे рджрд░्рд╢рди рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдиिрд╕ंрджेрд╣ рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рдпे рдШрдЯрдХ рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеो рдоें рдоाрдирд╡рддा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХे рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ै। 

      рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмाрд▓рдХों/рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдЕрдиुрд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦों, рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рд╡िрдирдпрдкिрдЯрдХ рдХे рдЙрдкрджेрд╢ рдФрд░ рдорд╣ाрд╡ीрд░ рд╕्рд╡ाрдоी рдХे рдЙрдкрджेрд╢ों рдоें рдпрд╣ рд╕рдоाрди рд░ूрдкों рд╕े рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХे 10 рд╡े рдордг्рдбрд▓ рдоें рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै рддрдеा рдпрдЬुрд░्рд╡ेрдж рдоें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рд░рдЦрдиा рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рд╣ै рди рдХेрд╡рд▓ рд╕्рд╡рдпं рдХा рдЕрдкिрддु рджूрд╕рд░े рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХा рдЪिрди्рддрди рдХрд░рдиा рдиाрдЧрд░िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ै।

     рдмрдЪ्рдЪों рдФрд░ рдХिрд╢ोрд░ों рдХे рдЙрдЪिрдд рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╣ेрддु  рдпोрдЧ рдХे рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХी рдЖрджрдд рдмрдиाрдХрд░ рдЙрдирдоें рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпोрдЧ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рджूрд╕рд░ी рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рдоें рдкрддंрдЬрд▓ि рдХे рдпोрдЧрд╕ूрдд्рд░ рд╕े рд╣ुрдИ рд╣ै । рдпोрдЧ, рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдмрдв़ाрдиे, рдХाрд░्рдп рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╢ांрддि рдкूрд░्рд╡рдХ рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рдиे рдоें рдкाрд░ंрдЧрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। 

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрд▓ेрдЦ рдХो рдиिрдо्рди рд░ूрдк рдоें рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै -

✒️рд╡िрдзि рд╡िрд░ुрдж्рдз рдмाрд▓рдХ рд╕े рдЖрд╢рдп ।

✒️рд╡िрдзि рд╡िрд░ुрдж्рдз рдмाрд▓рдХो рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕िрдж्рдзांрдд ।

✒️рд╡िрдзि рд╡िрд░ुрдж्рдз рдмाрд▓рдХों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд ( рдпोрдЧ рд╡ рд╡ेрдж ) рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्‍рдп рдоें ।

1. рд╡िрдзि рд╡िрд░ुрдж्рдз рдмाрд▓рдХ рд╕े рдЖрд╢рдп :

     рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 2015 рдХी рдзाрд░ा 2(13) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмाрд▓рдХों рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рдЙрди्рд╣ें рджी рдЧрдпी рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рджिрди рддрдХ 18 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рдХी рд╣ै рдФрд░ рдЙрди рдкрд░ рдЖрд░ोрдк рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХोрдИ рдЕрдкрд░ाрдз рдХिрдпा рд╣ै рдпा рдЕрдкрд░ाрдз рдХрд░рдиे рдХा рдЖрд░ोрдк рдЙрди рдкрд░ рд▓рдЧा рд╣ै। рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХी рдзाрд░ा 10 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 18 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдХोрдИ рдХाрдиूрди рд╡िрд░ूрдж्рдз рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै, рдРрд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдкुрд▓िрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рдЕрднिрд░рдХ्рд╖ा рдоें рд▓ेрдиे рдХे 24 рдШрдг्рдЯे рдХे рднीрддрд░ рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдпिрдХ рдмोрд░्рдб рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдЪрд░рдг рд╣ै।

2. рд╡िрдзि рд╡िрд░ुрдж्рдз рдмाрд▓рдХो рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕िрдж्рдзांрдд :

   рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 2015 рдХी рдзाрд░ा 3 рдоें рдоूрд▓рднूрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдоुрдЦ्рдпрддः 4 рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ै, рдЬो рдмाрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рд╕ंрд╡िрджा 1989 рдХे рдЖрдзाрд░ рддрдд्рд╡ рд╣ैं, рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै -

ЁЯМ┐рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 2 : рдпрд╣ рднेрджрднाрд╡ рди рдмрд░рддрдиे рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ै рдЬो рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдкрд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЬрдмाрдмрджेрд╣ी рдбाрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рдмिрдиा рдХोрдИ рднेрджрднाрд╡ рдмрд░рддे рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░े рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ें।

ЁЯМ┐рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 3 : рдпрд╣ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рд╣िрдд рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд▓ोрдХ рддрдеा рдиिрдЬी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं, рди्рдпाрдпाрд▓рдпों, рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдФрд░ рд╡िрдзाрдпी рдиिрдХाрдпों рд╕े рдпрд╣ рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдХि рд╡े рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рд╣िрддों рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦेंрдЧे।

ЁЯМ┐рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 6 : рдпрд╣ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ाрддा рд╣ै рддрдеा рд░ाрдЬ्рдп рд╕े рдпрд╣ рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪे рдоें рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд рдЬीрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдХो рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░े рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ें।

ЁЯМ┐рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 12 : рдпрд╣ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рдоाрди рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд░ाрдЬ्рдп рдХो рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि рдЙрди рд╕рднी рдоाрдорд▓ों рдоें, рдЬो рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ों, рд╡ैрд╕े рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХो, рдЬो рд╕ोрдЪрдиे рд╕рдордЭрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ै, рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рдЬाрдиा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░े। рдпрд╣ рднी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдХी рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЙрдо्рд░ рд╡ рд╕рдордЭрджाрд░ी рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬाрдП।

3. рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмाрд▓рдХों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд (рдпोрдЧ рд╡ рд╡ेрдж) рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें :

 рд╡िрдзि рд╡िрд░ुрдж्рдз рдмाрд▓рдХों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рдШрдЯрдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै -

1.рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХी рдЛрдЪा 3/8/5 рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдоाрдирд╡ рдХा рдоूрд▓ рдз्рдпेрдп рд╣ोрддा рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрд░्рдеाрдд рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ुрди्рджрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै - рдпрд╣ рдЛрдЪा рд╣рдоे рдмोрдз рдХрд░ाрддी рд╣ै рдХि рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмाрд▓рдХों рдХो рднी рдЬीрд╡рди рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। 

     ✍️рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо 2015 рдХी рдзाрд░ा 3 рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рддрдд्рд╡ рд╡ рдмाрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рд╕ंрд╡िрджा рдХा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 6 рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рд╣िрдд рд╡ рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╡िрд░ोрдзी рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рдЖрдиे рд╣ेрддु рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ाрддा рд╣ै рддрдеा рд░ाрдЬ्рдп рд╕े рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ो। 

2.рдЕрд░्рдерд╡рд╡ेрдж рдХी рдЛрдЪा 3/8/1 рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि ’рдЕрд╕्рдордо्рдпं...рд╡ृрд╣рдж्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ं рд╕ंрд╡ेрд╢्рдп рджрдзाрддु।’ рдЕрд░्рдеाрдд рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░ाрдгी рджूрд╕рд░े рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдкृрдЪ्рдЫा рдХो рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рднाрд╡рдиा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧी рдмрдиे। рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै - рдЕрд░्рдерд╡рд╡ेрдж рдХी рдпрд╣ рдЛрдЪा рд╣рдоे рдмोрдз рдХрд░ाрддी рд╣ै рдХि рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмрдЪ्рдЪों рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

     ✍️рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо 2015 рдХी рдзाрд░ा 3 рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╡ рдмाрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рд╕ंрд╡िрджा рдХा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 12 рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рдоाрди рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЙрдо्рд░ рд╡ рд╕рдордЭрджाрд░ी рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд░ाрдЬ्рдп рд╕े рдЖрд╢ा рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬाрдП।

3.рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХे 10 рд╡े рдордг्рдбрд▓ рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै рддрдеा рдЧाрдпрдд्рд░ी рдоंрдд्рд░ рдоें рднी рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рдмुрдж्рдзि рдХी рдХाрдордиा рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрдкрдиे рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдмाрд▓ рд╕ुрдзाрд░ рдЧृрд╣ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

    ✍️рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдиिрдпрдо, 2016 рдХे рдиिрдпрдо 36 рдХें рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмाрд▓ рд╕ुрдзाрд░ рдЧृрд╣ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рджौрд░ाрди рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдЖрдпु рдФрд░ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ैं

4.рдпрдЬुрд░्рд╡ेрдж рдХी рдЛрдЪा (12/95) рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рд░рдЦрдиा рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рд╣ै рди рдХेрд╡рд▓ рд╕्рд╡рдпं рдХा рдЕрдкिрддु рджूрд╕рд░े рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХा рдЪिрди्рддрди рдХрд░рдиा рдиाрдЧрд░िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрдЬुрд░्рд╡ेрдж рдХी рдпрд╣ рдзाрд░рдгा рд╣рдоें рдмोрдз рдХрд░ाрддी рд╣ैं рдХि рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЙрдЪिрдд рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

    ✍️рдмाрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рд╕ंрд╡िрджा рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 24 рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдиिрд░ोрдЧी рдХाрдпा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рдЙрди्рд╣े рд╡ंрдЪिрдд рдирд╣ी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं рддрдеा рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдиिрдпрдо, 2016 рдХे рдиिрдпрдо 34 рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдмाрд▓ рд╕ुрдзाрд░ рдЧृрд╣ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рджौрд░ाрди рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕ुрд╡िрдзा  рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। 

    рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЙрдЪिрдд рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्‍рдп рдоें рдпोрдЧ  рдХा рдЬीрд╡рди рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдпोрдЧрджाрди рд╣ै рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि - рдпोрдЧ рднрдЯрдХाрд╡ рд╕े рдкृрдердХ рд░рдЦрдиे рддрдеा рдмौрдж्рдзिрдХ, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдоुрдЦ्рдп рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै।рд╕ाрдзाрд░рдг рд╢्рд░ेрдгी рдХे рдмрдЪ्рдЪे рд╣ो рдпा рд╡िрдзि рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪे рд╣рд░ рдПрдХ рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдпोрдЧ рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рдХा рдЬुрдб़ाрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै। рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╡рд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै -

    ✍️рд╡рд░्рд╖  2013 рдоें  рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдЬрд░्рдирд▓ рдСрдл рдпोрдЧ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд (рдЬрдирд╡рд░ी-рдЬूрди рдХे рдЕंрдХ) рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдЬिрди рдмрдЪ्рдЪों рдиे рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЙрди्рд╣ें рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджेрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЪिंрддा рдФрд░ рддрдиाрд╡ рдХा рдХрдо рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ुрдЖ। рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж , рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХे рдХेрд╡рд▓ 33% рдк्рд░рддिрднाрдЧिрдпों рдиे рдЙрдЪ्рдЪ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЪिंрддा рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा, рдЬрдмрдХि рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╕рдоूрд╣ рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рддिрд╢рдд рд▓рдЧрднрдЧ рджोрдЧुрдиा (66.7%) рдеा। 

  ✍️рд╡рд░्рд╖ 2019 рдХे рдЬрд░्рдирд▓  frontiers in psychology рдоें 10 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2019 рдХो  рдк्рд░рдХाрд╢िрдд  рдЕрдз्рдпрдпрди  рдоें  рдкाрдпा  рдЧрдпा рдХि рдиिрдпрдоाрдиुрд╕ाрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд╕рдк्рддाрд╣ рдоें рджो рдмाрд░ рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЫाрдд्рд░ों рдоें рдкрдарди-рдкाрдарди рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рджोрдиों рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд▓ाрдн рджेрдЦा рдЧрдпा।

 ✍️рд╡рд░्рд╖ 2016 рдоें рдЬрд░्рдирд▓ Annals of the New York Academy of Sciences рдоें 25 рдлрд░рд╡рд░ी 2016 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рд╕्рдХूрд▓ рдЖрдзाрд░िрдд рдпोрдЧ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХिрд╢ोрд░ों рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдоोрдЯाрдкे рдХे рдЬोрдЦिрдо рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╕рд░рджाрд░ рддрд░ीрдХा рд╣ै рдЬो рдЖрдкрдХो рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХी рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдмрдЪा рд╕рдХрддा рд╣ै।

  рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рддрдиाрд╡ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдпोрдЧ рдХा рдЕрдкрдиा рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрдм рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рддрдиाрд╡ рдЙрд╕рдоें рдПрдХ рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕्рдеिрддिрдпां। рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╕े рдмрдЪाрдиे рдоें рдпोрдЧ рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै। рдпोрдЧ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХे рд╕ाрде рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рднी рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╡рд╣ рдмрдЪ्рдЪे рд╡िрдЪрд▓рди рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं рддрдеा рдХुрд╕ंрдЧрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддे рд╣ैं । рдпोрдЧ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рддрдеा рд╡िрдЪрд▓рди рд╕े рдкृрдердХ рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

   рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рд╕े рд╣рдЬाрд░ों рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡िрдХाрд╕, рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рддрдеा рдЬीрд╡рди рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╣рд░ рдЖрдпु рд╡рд░्рдЧ рдХे рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╣рдоाрд░े рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рдпोрдЧ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдеी। рдЖрдЬ рдХे рдЗрд╕ рдЖрдзुрдиिрдХ рджौрд░ рдоें рдпрд╣ी рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрд░्рдеाрдд рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╡िрдзि рд╡िрд░ूрдж्рдз рдмाрд▓рдХों рдХो рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп рдЕрдзिрдиिрдпрдо 2015, рдХिрд╢ोрд░ рди्рдпाрдп  рдиिрдпрдо 2016 рддрдеा рдмाрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рд╕ंрд╡िрджा 1989 рдЖрджि рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। 

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ : 

         рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдпोрдЧ рд╡ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдЖрджि рдоें рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХे рдЖрдзाрд░рднूрдд рддрдд्рд╡ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рд╡िрдзि рд╡िрд░ुрдж्рдз рдмाрд▓рдХों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдпा рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХाрдиूрди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдХрд╣ीं рдиा рдХрд╣ीं рдкрд░ рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рд╢्рд░ेрдгी рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।

Wednesday, June 19, 2024

18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк


 18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк

 рднाрд░рдд рдоें 18 рд╡ीं рд▓ोрдХ рд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ 19 рдЕрдк्рд░ैрд▓ рд╕े 1 рдЬूрди 2024 рддрдХ рд╕ाрдд рдЪрд░рдгों рдоें рд╕ंрдкрди्рди рд╣ुрдП। 4 рдЬूрди рдХो рдкрд░िрдгाрдо рдШोрд╖िрдд рдХिрдП рдЧрдП। 18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдХे рддрде्рдпाрдд्рдордХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкрд░ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ें, рддो рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдпрд╣ рддрде्рдп рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै рдХि 543 рдоें рд╕े 536 рд╕ांрд╕рдж 41 рдкाрд░्рдЯिрдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд░рдЦрддे рд╣ैं, рддрдеा 7 рд╕ांрд╕рдж рдиिрд░्рджрд▓ीрдп рдХे рддौрд░ рдкрд░ рд▓ोрдХрд╕рднा рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиे рдЧрдП рд╣ैं। рд╢ीрд░्рд╖ 10 рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХे 479 рд╕рджрд╕्рдпों (рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों) рдХो рд╕ांрд╕рдж рдмрдирдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ, рдЬрдмрдХि 31 рджрд▓ों рдХे рд╕िрд░्рдл 57 рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рд╣ी рдЬीрдд рд╕рдХे। рдЖрдо рдЪुрдиाрд╡ों рдоें рд╕ांрд╕рджों рдХी рдФрд╕рдд рдЖрдпु 59 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдШрдЯрдХрд░ 56 рд╡рд░्рд╖ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрд▓ेрдЦ рдХो рдиिрдо्рди рдмिрди्рджुрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै –

✒️рджрд▓ीрдп рд╕्рдеिрддि ।

✒️рдорд╣िрд▓ा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ ।

✒️рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рдкूрд░्рд╡ рдкृрд╖्рдарднूрдоि ।

✒️рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЫрд╡ि ।

✒️рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा ।

✒️рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрдХ्рд╖ ।

1. рджрд▓ीрдп рд╕्рдеिрддि  :

 18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдХी рджрд▓ीрдп рд╕्рдеिрддि рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि 7 рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпां рдРрд╕ी рд╣ैं, рдЬिрдирдХे 10 рдпा рдЗрд╕рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╕ांрд╕рдж рд╣ैं। рдЗрди 7 рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХे 455 рд╕ांрд╕рдж рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рд╢ेрд╖ 34 рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХे 81 рд╕ांрд╕рдж рд╣ै। 34 рдкाрд░्рдЯिрдпों рдоें рд╕े 7 рдкाрд░्рдЯिрдпां рдРрд╕ी рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рд╕िрд░्рдл рдПрдХ-рдПрдХ рд╕рджрд╕्рдп рд╣ी рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддे рд╣ैं। рд╢ीрд░्рд╖ 10 рдкाрд░्рдЯिрдпों рдоें рднाрдЬрдкा рдХे 240, рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे 99, рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी рдкाрд░्рдЯी рдХे 37, рддृрдгрдоूрд▓ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे 29, DMK рдХे 22, рддेрд▓ुрдЧू рджेрд╢рдо рдкाрд░्рдЯी рдХे 16, рдЬрдирддा рджрд▓ рдпूрдиाрдЗрдЯेрдб рдХे 12, рд╢िрд╡рд╕ेрдиा-рдпूрдмीрдЯी рдХे 9, рдПрдирд╕ीрдкी-рдПрд╕рдкी рдХे 8, рд╢िрд╡рд╕ेрдиा рдХे 7 рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддे рд╣ैं। рдЗрди рджрд▓ों рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 479 рд╣ै। рдЗрдирдоें 204 рд╡िрдкрдХ्рд╖ी рдЧрдардмंрдзрди рдЗंрдбिрдпा рдХे рд╣ैं, рдЬрдмрдХि 275 рдПрдирдбीрдП рдХे рдШрдЯрдХ рджрд▓ рд╣ैं।

   18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рдпрджि рдЖंрдХрд▓рди рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै, рд▓ोрдХ рд╕рднा рдоें 41 рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рд╣ै। 64% (346) рд╕ीрдЯें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рджрд░्рдЬा рдк्рд░ाрдк्рдд рджрд▓ों рдХो рдоिрд▓ी рд╣ैं, рдЬрдмрдХि 33% (179) рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рджрд▓ों рдХो рдоिрд▓ी рд╣ैं। рдоाрдд्рд░ 11 рд╕ीрдЯें рдЧैрд░-рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рджрд▓ों рдХो рдоिрд▓ी рд╣ैं। рдирд╡ рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╕ांрд╕рджों рдоें рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рд╕ांрд╕рдж рд╣ै, рдЬिрд╕े рджो рд╕ीрдЯों рдкрд░ рд╕рдлрд▓рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ рд╣ै ।

    рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдорддों рд╕े рдЬीрддрдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднाрдЬрдкा рдХे рдЗंрджौрд░ рдХे рд╕ांрд╕рдж рд╢ंрдХрд░ рд▓ाрд▓рд╡ाрдиी рдиे 11,75,092 рд╡ोрдЯों рдХे рд╕ाрде рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕंрддрд░ рд╕े рдЬीрдд рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी, рдЬो рдХुрд▓ рд╡ोрдЯ рд╢ेрдпрд░ рдХा 78.54 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै।

 рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рд░рдХीрдмुрд▓ рд╣ुрд╕ैрди рд░рд╣े, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрд╕рдо рдХी рдзुрдмрд░ी рд▓ोрдХрд╕рднा рд╕ीрдЯ рд╕े рдЪुрдиाрд╡ рд▓рдб़ा рдФрд░ 10,12,476 рд╡ोрдЯों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдд рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी, рдЬो рдХुрд▓ рд╡ोрдЯों рдХा 59.99 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд░рд╣ा ।

  рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдкूрд░्рд╡ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рд╢िрд╡рд░ाрдЬ рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рд╡िрджिрд╢ा рд▓ोрдХрд╕рднा рд╕ीрдЯ рдкрд░ 8,21,408 рд╡ोрдЯों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдд рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рддीрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд░рд╣े, рдЬो рдХुрд▓ рд╡ोрдЯों рдХा 76.7 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै।

   ЁЯМ┐18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ рдоें рд╡рд╣ рд╕ीрдЯें рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдЬीрдд рдХा рдЕंрддрд░ाрд▓ рдХрдо рд░рд╣ा рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै -

☆ рд░рд╡ींрдж्рд░ рджрдд्рддाрд░ाрдо рд╡ाрдЗрдХрд░ ,рд╢िрд╡ рд╕ेрдиा, рдоुंрдмрдИ, рдЙрдд्рддрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо (рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░) 48 рд╡ोрдЯों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдд ।

☆рдЕрдбूрд░ рдк्рд░рдХाрд╢,рдХांрдЧ्рд░ेрд╕,рдЕрдд्рддिंрдЧрд▓ (рдХेрд░рд▓) 684 рд╡ोрдЯों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдд।

☆рд░рд╡ींрдж्рд░ рдиाрд░ाрдпрдг рдмेрд╣ेрд░ा,рдмीрдЬेрдкी, рдЬाрдЬрдкुрд░ (рдУрдбिрд╢ा) 1587 рд╡ोрдЯों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдд।

☆рд░ाрд╡ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд╕िंрд╣,рдмीрдЬेрдкी,рдЬрдпрдкुрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди) 1615 рд╡ोрдЯों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдд।

☆рднोрдЬрд░ाрдЬ рдиाрдЧ, рдмीрдЬेрдкी,рдХांрдХेрд░ (рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़) 1884 рд╡ोрдЯों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдд।

☆рдордиीрд╖ рддिрд╡ाрд░ी, рдХांрдЧ्рд░ेрд╕,рдЪंрдбीрдЧрдв़ 2504 рд╡ोрдЯों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдд।

2. рдорд╣िрд▓ा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ :

    рдорд╣िрд▓ा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें 18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╕ांрд╕рдж 14 рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдмीрдЬेрдкी 31 рдорд╣िрд▓ा рд╕ांрд╕рджों рдХे рд╕ाрде рдкрд╣рд▓े рдиंрдмрд░ рдкрд░ рд╣ै। рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ 13 рд╕ांрд╕рджों рдХे рд╕ाрде рдХांрдЧ्рд░ेрд╕, рддीрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ 11 рдорд╣िрд▓ा рд╕ांрд╕рджों рдХे рд╕ाрде рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдХी рдкाрд░्рдЯी TMC рд╣ै. рдЪौрдеे рд╕्рдеाрди рдкрд░ 5 рдорд╣िрд▓ा рд╕ांрд╕рджों рдХे рд╕ाрде рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдпाрджрд╡ рдХी рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी рдкाрд░्рдЯी рд╣ै। 2019 рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдорддрджाрди 67.18% рддрдеा рдкुрд░ुрд╖ों рдХा рдорддрджाрди 67.01% рдеा, рд▓ेрдХिрди 2024 рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУ рдХा рдорддрджाрди рд▓рдЧрднрдЧ 65.78% рддрдеा рдкुрд░ुрд╖ों рдХा рдорддрджाрди 65.8% рд╣ी рд░рд╣ा। рдкीрдЖрд░рдПрд╕ рд▓ेрдЬिрд╕्рд▓ेрдЯिрд╡ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХी рдПрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЪुрдиाрд╡ों рдоें рд░िрдХॉрд░्рдб рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдоैрджाрди рдоें рдеे, рддрдеा рд▓ोрдХрд╕рднा рдХी 543 рд╕ीрдЯों рдХे рд▓िрдП 8,000 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдоैрджाрди рдоें рдеे।

3. рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рдкूрд░्рд╡ рдкृрд╖्рдарднूрдоि :

   18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдХे рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╕ांрд╕рджो рдХी рдкूрд░्рд╡рд╕्рдеिрддि рдХा рдпрджि рдЖंрдХрд▓рди рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै рдХि 543 рдоें рд╕े 280 рдРрд╕े рд╕ांрд╕рдж рд╣ैं, рдЬो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। 116 рджूрд╕рд░ी рдмाрд░, 74 рддीрд╕рд░ी рдмाрд░, 35 рдЪौрдеी рдмाрд░, 19 рдкांрдЪрд╡ीं рдмाрд░, 10 рдЫрдаी рдмाрд░, 7 рд╕ाрддрд╡ीं рдмाрд░ рдФрд░ 1 рд╕ांрд╕рдж рдЖрдард╡ीं рдмाрд░ рд▓ोрдХрд╕рднा рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдирд╡рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд▓ोрдХрд╕рднा рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рд╕े 16 рдРрд╕े рд╣ैं, рдЬो рдкूрд░्рд╡ рдоें рд╕ंрд╕рдж рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рд╕рджрди рдпाрдиी рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рдХे рд╕рджрд╕्рдп рд░рд╣ рдЪुрдХे рд╣ैं, рддрдеा 262 рдкрд╣рд▓े рднी рд▓ोрдХрд╕рднा рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрд░्рдеाрдд 40% рд╕ांрд╕рдж рдлिрд░ рд╕े рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╕рдмрд╕े рдЕрдиुрднрд╡ी рд╕рджрд╕्рдп рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЯीрдХрдордЧрдв़ рдХे рднाрдЬрдкा рд╕ांрд╕рдж рд╡ीрд░ेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рдЦрдЯीрдХ рд╣ैं। рд╡рд╣ рд▓рдЧाрддाрд░ рдЖрда рд╡ीं рдмाрд░ рд▓ोрдХрд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рд╕ांрд╕рдж рд╣ैं।

   18 рд╡ीं  рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें  рд▓рдЧाрддाрд░ рдкांрдЪ рдЬीрдд рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдиेрддा рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी, рдПрдЖрдИрдПрдордЖрдИрдПрдо рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдЕрд╕рджुрдж्рджीрди рдУрд╡ैрд╕ी, рдкूрд░्рд╡ рдХेंрдж्рд░ीрдп рдоंрдд्рд░ी рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдаाрдХुрд░, рднाрдЬрдкा рдХे рдЬीрдкी рдЪंрджрдирдЧौрдб़ा, рджुрд╖्рдпंрдд рд╕िंрд╣ рдФрд░ рдЧрдгेрд╢ рд╕िंрд╣ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рд▓рдЧाрддाрд░ рддीрди рдЬीрдд рдХे рд╕ाрде рд╣ैрдЯ्рд░िрдХ рд▓рдЧाрдиे рд╡ाрд▓े 52 рд╕ांрд╕рдж рд╣ैं। рдпрд╣ां рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै рдХि рддीрд╕рд░ी рд▓рдЧाрддाрд░ рдЬीрдд рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ांрд╕рджों рдоें рд╕ाрдд рдорд╣िрд▓ा рд╕рджрд╕्рдп рднी рд╣ैं।

    17 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें 36 рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХे рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ी рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрдХрд░ рд▓ोрдХрд╕рднा рдкрд╣ुंрдЪे рдеे рддрдеा рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЪुрдирдХрд░ рдЖрдП рд╕ांрд╕рджों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 267 рдеी। рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджेрдЦें, рддो рднाрдЬрдкा рдХे 53 рдоंрдд्рд░िрдпों рдиे 18 рд╡ीं рд▓ोрдХ рд╕рднा рдХा рдЪुрдиाрд╡ рд▓рдб़ा, рдЬिрдирдоें рд╕े 35 рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддे рд╣ैं рдФрд░ 18 рд╣ाрд░े рд╣ैं।

4. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЫрд╡ि  :

   18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдХे рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╕ांрд╕рджों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЫрд╡ि рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдЕрдЧрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП, рдирдП рдЪुрдиे рдЧрдП 543 рд╕ांрд╕рджों рдоें рд╕े 46% рдЕрд░्рдеाрдд 251 рдкрд░ рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ (рдХ्рд░िрдоिрдирд▓) рдХेрд╕ рджрд░्рдЬ рд╣ैं। рдЗрдирдоें рд╕े 27 рд╕ांрд╕рджों рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЕрджाрд▓рддों рд╕े рджोрд╖ी рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд 543 рд╡िрдЬेрддा рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдоें рд╕े 251 рдиे рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдоाрдорд▓े рдШोрд╖िрдд рдХिрдП рд╣ैं। 27 рд╡िрдЬेрддा рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рджोрд╖ рд╕िрдж्рдзी рдХे рдоाрдорд▓े рдШोрд╖िрдд рдХिрдпे рд╣ैं। рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди рдСрдл рдбेрдоोрдХ्рд░ेрдЯिрдХ рд░िрдлॉрд░्рдо्рд╕ (рдПрдбीрдЖрд░) рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ (рджाрдЧी) рд╕ांрд╕рджों рдХा рдпрд╣ рдЕрдм рддрдХ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдЖंрдХреЬा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ 2019 рдоें рдХ्рд░िрдоिрдирд▓ рдХेрд╕ рд╡ाрд▓े 233 (43%) рд╕ांрд╕рдж рд▓ोрдХрд╕рднा рдкрд╣ुंрдЪे рдеे।

     рдирдП рдЪुрдиे рдЧрдП 251 рд╕ांрд╕рджों рдоें рд╕े 170 рдкрд░ рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░, рд╣рдд्рдпा, рд╣рдд्рдпा рдХा рдк्рд░рдпाрд╕, рдЕрдкрд╣рд░рдг рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрдкрд░ाрдз рдЬैрд╕े рдХेрд╕ рджрд░्рдЬ рд╣ैं। рднाрдЬрдкा рдХे 63, рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे 32 рдФрд░ рд╕рдкा рдХे 17 рд╕ांрд╕рджों рдкрд░ рдЧंрднीрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рджрд░्рдЬ рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрди्рдп рджрд▓ों рдоें рддृрдгрдоूрд▓ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ (TMC) рдХे 7, DMK рдХे 6, рддेрд▓ुрдЧु рджेрд╢рдо рдкाрд░्рдЯी (TDP) рдХे 5 рдФрд░ рд╢िрд╡рд╕ेрдиा рдХे 4 рд╕ांрд╕рджों рдХे рдиाрдо рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдоाрдорд▓े рджрд░्рдЬ рд╣ैं।

     рд╕ंрд╕рдж рдкрд╣ुंрдЪрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдмрд╕े рдмреЬे рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ (рджाрдЧी) рд╕ांрд╕рджों рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдХेрд░рд▓ рдХी рдЗрдбुрдХ्рдХी рд╕ीрдЯ рд╕े рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рдбीрди рдХुрд░िрдпाрдХोрд╕ рдХा рдиाрдо рд╕рдмрд╕े рдКрдкрд░ рд╣ै। рдбीрди рдиे 1.33 рд▓ाрдЦ рд╡ोрдЯ рд╕े рдЬीрдд рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рд╣ै। рдЙрди рдкрд░ рдХрд░ीрдм 88 рдоाрдорд▓े рджрд░्рдЬ рд╣ैं। рджूрд╕рд░ा рдиाрдо рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рд╢рдлी рдкрд░рдо्рдмिрд▓ рдХा рдФрд░ рддीрд╕рд░ा рдиाрдо BJP рдХे рдПрддेрд▓ा рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдХा рд╣ै।

   2024 рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрдХрд░ рд▓ोрдХрд╕рднा рдкрд╣ुंрдЪे рд╕ांрд╕рджों рдоें рд╕े 15 рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрдкрд░ाрдзों рд╕े рдЬुреЬे рдоाрдорд▓ों рдХी рдШोрд╖рдгा рдиाрдоांрдХрди рдкрдд्рд░ рдоें рдХी। рдЗрдирдоें рд╕े 2 рдкрд░ IPC рдХी рдзाрд░ा 376 рдХे рддрд╣рдд рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХा рдЖрд░ोрдк рд╣ै। рдЗрдирдХे рдЕрд▓ाрд╡ा, 4 рд╕ांрд╕рджों рдиे рдЕрдкрд╣рд░рдг рд╕े рдЬुреЬे рдоाрдорд▓ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ (рдбिрдХ्рд▓ेрдпрд░) рдХिрдпा рд╣ैं। 43 рдиे рдЕрднрдж्рд░ рднाрд╖ा рд╕े рдЬुреЬे рдоाрдорд▓े рдЕрдкрдиे рдЪुрдиाрд╡ी рд╣рд▓рдлрдиाрдоे рдоें рд▓िрдЦे рдеे।

5. рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा :

  рдЖрдЬ рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдоाрдЬ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЗрд╕ рд░ूрдк рдоें рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ें। рдПрдХ рдЖрдо рдиाрдЧрд░िрдХ рдорддрджाрддा рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдпрд╣ рдЙрдо्рдоीрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЬिрди рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рдХो рдЪुрдирдХрд░ рд╡िрдзाрдпिрдХा рдоें рднेрдЬ рд░рд╣ा рд╣ै рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрдирд╡ाрди рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде- рд╕ाрде рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрди्рдирдпрди рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╣ो "рдпрджि 18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि 78% рд╕ांрд╕рджों рдиे рд╕्рдиाрддрдХ рдпा рдЗрд╕рд╕े рдКрдкрд░ рдкрдв़ाрдИ рдХी рд╣ै। 5% (27 рд╕ांрд╕рдж) рдХो рдбॉрдХ्рдЯрд░ेрдЯ рдХी рдЙрдкाрдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╕िрд░्рдл 22 % рдпाрдиी 119 рд╕ांрд╕рдж рдРрд╕े рд╣ोंрдЧे, рдЬिрдирдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ाрдпрд░ рд╕ेрдХेंрдбрд░ी рдпा рдЙрд╕рд╕े рдХрдо рд╣ोрдЧी। 17 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рдРрд╕े рд╕ांрд╕рджों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 27 % рдпाрдиी 147 рдеी। рдЕрд░्рдеाрдд 17рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рдХрд░ीрдм 27 % рд╕ांрд╕рджो рдиे рдХрднी рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рдУрд░ рдХрджрдо рдирд╣ीं рдмрдвाрдпा рдеा, рдЬрдмрдХि рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╕िрд░्рдл 22 % рдРрд╕े рд╕ांрд╕рдж рд╣ैं। 18 рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें 48% рд╕ांрд╕рдж рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ी, 37% рдХिрд╕ाрди, 32% рд╡्рдпाрдкाрд░ी, 7% рдХाрдиूрдирд╡िрдж्, 4% рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ, 3% рдХрд▓ाрдХाрд░, 3% рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрд░ 2% рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ेрд╡ा рд╕े рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рд╣ैं। 17рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рд╕्рдиाрддрдХ рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкрдв़े-рд▓िрдЦे рд╕ांрд╕рджों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 396 рдеी, рд╡рд╣ीं рдбॉрдХ्рдЯрд░ेрдЯ рдбिрдЧ्рд░ी рд╡ाрд▓े рд╕ांрд╕рдж рдХрд░ीрдм 21 рдеे। 18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рд╕े рдЬुрдб़ी рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ंрд╕рдж рдХे рдХाрдордХाрдЬ рдкрд░ рд╢ोрдз рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдЬेंрд╕ी рдкीрдЖрд░рдПрд╕ рд▓ेрдЬिрд╕्рд▓ेрдЯिрд╡ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╕े рд╕ाрдордиे рдЖрдпी рд╣ै"।

6. рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрдХ्рд╖ :

   рдЗрд╕ рдмाрдд рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЪुрдиाрд╡ рд▓реЬрдиे рд╣ेрддु рдзрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рддрдХ рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХो рдкрд╣ुंрдЪाрдиे, рдЪुрдиाрд╡ी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рдЖрдпोрдЬрди рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рддрдеा рдЕрди्рдп рдЪुрдиाрд╡ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдоें рдзрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдмाрдд рдХो рдордз्рдп рдирдЬрд░ рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдЪुрдиाрд╡ рдоें рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै рдЬो рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрдХ्рд╖ рд╕े рдордЬрдмूрдд рд╣ोрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рд╣рд░ рдПрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдоें рдзрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। 18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдХे рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ें рддो рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди рдСрдл рдбेрдоोрдХ्рд░ेрдЯिрдХ рд░िрдлॉрд░्рдо्рд╕ (рдПрдбीрдЖрд░) рдХी рд╣ाрд▓िрдпा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि 18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рд╡िрдЬрдпी рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों (543) рдоें рд╕े 504 (93%) рдХрд░ोрдб़рдкрддि рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдкाрд░्рдЯी рдХे 240 рдоें рд╕े 227 рддрдеा рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдкाрд░्рдЯी рдХे 99 рдоें рд╕े 92 рд╡िрдЬेрддा рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдХрд░ोреЬрдкрддि рд╣ै। 2019 рдоें 88% рдФрд░ 2014 рдоें 82% рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╡ृрдж्рдзि рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ 2024 рдЬीрддрдиे рд╡ाрд▓े рд╢ीрд░्рд╖ рддीрди рд╕рдмрд╕े рдЕрдоीрд░ рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдбॉ. рдЪंрдж्рд░рд╢ेрдЦрд░ рдкेрдо्рдоाрд╕ाрдиी, рддेрд▓ंрдЧाрдиा рдХे рдХोंрдбा рд╡िрд╢्рд╡ेрд╢्рд╡рд░ рд░ेрдб्рдбी рдФрд░ рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рдирд╡ीрди рдЬिंрджрд▓ рд╣ैं। рд╕рдмрд╕े рдХрдо рд╕ंрдкрдд्рддि рд╡ाрд▓े рд╡िрдЬрдпी рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдЬ्рдпोрддिрд░्рдордп рд╕िंрд╣ рдорд╣рддो рднाрдЬрдкा рд╕े рд╣ैं।

   рдЯीрдбीрдкी рдХे рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдбॉ. рдЪंрдж्рд░рд╢ेрдЦрд░ рдкेрдо्рдоाрд╕ाрдиी рд╕рдмрд╕े рдЕрдоीрд░ рдирд╡рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╕ांрд╕рдж рд╣ैं। рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЧुंрдЯूрд░ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрдиे рд╡ाрд▓े рдЯीрдбीрдкी рдиेрддा рдХी рдХुрд▓ рд╕ंрдкрдд्рддि ₹ 5,705 рдХрд░ोрдб़ рд╣ै рддрдеा ₹ 5,598 рдХрд░ोрдб़ рдХी рдЪрд▓ рд╕ंрдкрдд्рддि рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЕрдЪрд▓ рд╕ंрдкрдд्рддि ₹ 106 рдХрд░ोрдб़ рд╣ै। рддेрд▓ंрдЧाрдиा рдХे рдЪेрд╡ेрд▓्рд▓ा рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рд▓ोрдХрд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ 2024 рдЬीрддрдиे рд╡ाрд▓े рднाрдЬрдкा рдХे рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдХोंрдбा рд╡िрд╢्рд╡ेрд╢्рд╡рд░ рд░ेрдб्рдбी, рд▓ोрдХрд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ 2024 рдЬीрддрдиे рд╡ाрд▓े рджूрд╕рд░े рд╕рдмрд╕े рдзрдиी рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рд╣ैं। рд╡िрд╢्рд╡ेрд╢्рд╡рд░ рдХी рдХुрд▓ рд╕ंрдкрдд्рддि ₹ 4,568 рдХрд░ोрдб़ рд╣ै। рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддि рдФрд░ рд░ाрдЬрдиेрддा рдирд╡ीрди рдЬिंрджрд▓ ₹ 1,241 рдХрд░ोрдб़ рд╕े рдЬ़्рдпाрджा рдХी рдХुрд▓ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рд╕ाрде рддीрд╕рд░े рд╕рдмрд╕े рдЕрдоीрд░ рд╕ांрд╕рдж рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े 2024 рдХा рд▓ोрдХрд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддा рд╣ै।

   18 рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╣ुрдП рд╕ांрд╕рджों рдоें рд╕े рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╕ांрд╕рджों рдиे рдЕрдкрдиा рдкेрд╢ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдХृрд╖ि рдФрд░ рдХाрд░ोрдмाрд░ рдмрддाрдпा рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рдЗрд╕ рдмाрд░ рдкिрдЫрд▓ी рд▓ोрдХрд╕рднा рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рдЕрдзिрдХ рд╕ांрд╕рдж рдХाрдиूрди рдФрд░ рди्рдпाрдпिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ुрдП рд╣ै। 17рд╡ीं рд▓ोрдХрд╕рднा рдоें рдХाрдиूрди рд╡ рди्рдпाрдпिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЬुрдб़े рд╕ांрд╕рджों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 4% рдЬрдмрдХि 18 рд╡ीं рд▓ोрдХ рд╕рднा рдоें рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़рдХрд░ 7% рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ :

         рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХाрд▓рдЦंрдб рдЖрдЧे рдмреЭрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдаीрдХ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЪुрдиाрд╡ी рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣ा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ рдоें рдЬрд╣ाँ рдЪुрдиाрд╡ рд▓реЬрдиा рдЖрд░्рдеिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЪुрдиौрддी рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдеा рдЗрд╕ рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдпрджि рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдХा рдордЬрдмूрдд рд╣ै, рд╡рд╣ीं рдЪुрдиाрд╡ी рд░рдг рдоें рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рдкाрддा рдФрд░ рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рддрдХ рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाрдЬ рдХो рдкрд╣ुंрдЪाрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЪुрдиाрд╡ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╣ेрддु рдзрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЗрд╕ рдмाрдд рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЬрд╣ाँ рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╕े рдЬुреЬे рд╣ुрдП рдпा рдЬिрди рдкрд░ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдоें рдоाрдорд▓ा рджрд░्рдЬ рд╣ै рдЙрд╕ рд╕्рддрд░ рдХे рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ोрддी рдеी। рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рдЗрди рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдкूрд░्рд╡ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдиिрдХрдЯ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рдЗрди рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдФрд░ рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ोंрдЧे।'105 рд╡िрдЬेрддा рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा рдкांрдЪрд╡ीं рд╕े рдмाрд░рд╣рд╡ीं рдХे рдмीрдЪ рдоें рдШोрд╖िрдд рдХी рд╣ै। 420 рд╡िрдЬेрддा рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा рд╕्рдиाрддрдХ рдпा рдЙрд╕рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдШोрд╖िрдд рдХी рд╣ै। 17 рд╡िрдЬेрддा рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा рдбिрдк्рд▓ोрдоा рдзाрд░рдХ рддрдеा рдПрдХ рд╡िрдЬेрддा рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдиे рд╕ाрдХ्рд╖рд░ рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै'।  рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЪुрдиाрд╡ों рдХी рд╕्рдеिрддिрдпाँ рджिрди рдк्рд░рддिрджिрди рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХे рд╕ाрде рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рджрд▓ рднी рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ै, рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдмрд╣ुрдордд рдХी рд╕्рдеिрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рдкрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрд░्рдЯिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрднрд▓ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкाрд░्рдЯिрдпां рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЧрдардмंрдзрди рд╕рд░рдХाрд░ рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ै।

рд╕्рд░ोрдд : 

https://adrindia.org/content/analysis-criminal-background-financial-education-gender-and-other-details-winning-32 

 https://www.aajtak.in/ 


Friday, May 31, 2024

рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк

 рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк 

  рдЬрд▓ рд╣ी рдЬीрд╡рди рд╣ै рдЗрд╕рдХे рдмिрдиा рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी। рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдпрд╣ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдХाрд╢, рд╡ाрдпु, рдЕрдЧ्рдиि, рдЬрд▓ рдФрд░ рдкृрде्рд╡ी рдЗрди рдкांрдЪ рддрдд्рд╡ों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдЬीрд╡рди рддрдд्рд╡ рдХे рдЕंрджрд░ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рджुрдиिрдпा рдХी рдЖрдмाрджी рдХा 18 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдиाрдЧрд░िрдХ рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рджेрд╢ рдХे рдкाрд╕ рд╕िрд░्рдл 4 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ैं। рдпे рд╕्рдеिрддि рднाрд░рдд рдХो рджुрдиिрдпा рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд░рдЦрддी рд╣ै। рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ (рдиेрд╢рдирд▓ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрд╢рди рдлॉрд░ рдЯ्рд░ांрд╕рдлॉрд░्рдоिंрдЧ рдЗंрдбिрдпा) рдХी рдПрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рдмрдб़ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддे рд╣ैं। рджेрд╢ рдоें рдкाрдиी рдХी рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиिрдпрдоिрдд рдоाрдирд╕ूрди рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा рдЗрд╕ рдЪुрдиौрддी рдХो рдФрд░ рдмрдв़ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧों рдХा рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдЦрддрд░े рдоें рд╣ैं। рджेрд╢ рдоें 60 рдХрд░ोрдб़ рднाрд░рддीрдпों рдкрд░ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖/рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рддौрд░ рдкрд░ рдЧंрднीрд░ рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХा рдЦрддрд░ा рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рдФрд░ рдЙрд╕ рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдоुрд╢्рдХिрд▓ों рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рд▓рдЧрднрдЧ рджो рд▓ाрдЦ рд▓ोрдЧों рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। 2030 рддрдХ рджेрд╢ рдХी рдкाрдиी рдХी рдоांрдЧ, рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдЖрдкूрд░्рддि рд╕े рджोрдЧुрдиी рд╣ोрдиे рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдкाрдиी рдХी рдЧंрднीрд░ рдХрдоी рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕рдХрд▓ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрдж (рдЬीрдбीрдкी) рдоें рдХрд░ीрдм 6 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХा рдиुрдХрд╕ाрди рд╣ोрдиे рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै।рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдХी 2019 рдХी рдПрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЧेрд╣ूं рдХी рдЦेрддी рдХा рд▓рдЧрднрдЧ 74 % рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдФрд░ рдЪाрд╡рд▓ рдХी рдЦेрддी рдХा 65 % рдХ्рд╖ेрдд्рд░ 2030 рддрдХ рдкाрдиी рдХी рднрдпंрдХрд░ рдХрдоी рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░ेрдЧा।

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрд▓ेрдЦ рдХो рдиिрдо्рди рдмिрди्рджुрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै - 

✒️ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि ।

✒️рддाрдкрдоाрди рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдкрд░िрдгाрдо ।

✒️рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕्рдеिрддि рдХा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ ।

✒️рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा ।

✒️рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рд╣ेрддु рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ ।

✒️рджेрд╢ рдоें рддाрд▓ाрдмों рдХी рд╕्рдеिрддि ।

1.рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि 

  рднाрд░рдд рдоें рдкрд╣рд▓ी рдЬрд▓ рдиीрддि 1987 рдоें рдмрдиी рдеी, рдЬрд▓ рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рдирдИ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП 2012 рдоें рдирдИ рдЬрд▓ рдиीрддि рдмрдиाрдИ рдЧрдИ। рдЗрд╕े рдоाрдирд╡ीрдп, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдоुрдж्рджों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЙрдкрднोрдЧ рдпोрдЧ्рдп рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзाрдиों рдХे рдЙрдЪिрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХी рджिрд╢ा рдоें рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдХрджрдо рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓ рдиीрддि рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЬрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдХा рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓ेрдиा, рдХाрдиूрдиों рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХी рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдФрд░ рдпोрдЬрдиा, рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдоें рдПрдХीрдХृрдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдХी рдПрдХ рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдХрд░рдиा рд╣ै।

   рд╡рд░्рд╖ 2011 рднाрд░рдд рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдЖ। рдпूрдиिрд╕ेрдл рдж्рд╡ाрд░ा 18 рдоाрд░्рдЪ, 2021 рдХो рдЬाрд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рдоें 9.14 рдХрд░ोреЬ рдмрдЪ्рдЪे рдЧंрднीрд░ рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХे рд▓िрдП рдЕрддिрд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдоाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े 37 рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рдд рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдпूрдиिрд╕ेрдл рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि 2050 рддрдХ рднाрд░рдд рдоें рдоौрдЬूрдж рдЬрд▓ рдХा 40 рдлीрд╕рдж рд╣िрд╕्рд╕ा рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ोрдЧा।

2.рддाрдкрдоाрди рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдкрд░िрдгाрдо :

 рддाрдкрдоाрди рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдХाрд░рдг рдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рдоें рдХрдоी рдкाрдпी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХे рдкрд░िрдгाрд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЧ्рд░ीрд╖्рдо рдЛрддु рдоें рдЙрди рдлрд╕рд▓ों рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЬрд▓ рдХी рдЦрдкрдд реЫ्рдпाрджा рд░рд╣рддी рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЬрд▓рд╕्рддрд░ рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдз्рдпрдпрдиों рд╕े рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै -

  ЁЯМ┐1 рд╕िрддрдо्рдмрд░ 2023 рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд░्рдирд▓ рд╕ाрдЗंрд╕ рдПрдбрд╡ांрд╕ेрдЬ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдПрдХ рдирдП рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рдкрддा рдЪрд▓ा рд╣ै рдХि рдмреЭрддे рддाрдкрдоाрди рдФрд░ рдЧрд░्рдо рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХे рдЪрд▓рддे рднाрд░рдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджрд╢рдХों рдоें рдЕрдкрдиे рднूрдЬрд▓ рдХा рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рддेрдЬी рд╕े рджोрд╣рди рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХे рдЪрд▓рддे 2040 рд╕े 2080 рдХे рдмीрдЪ рднूрдЬрд▓ рдХे рд╕्рддрд░ рдХी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рджрд░ рддीрди рдЧुрдгा рдмреЭ рд╕рдХрддी рд╣ै।

   рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ 230 рдХ्рдпूрдмिрдХ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рднूрдЬрд▓ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рднूрдЬрд▓ рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХा рдпрд╣ рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдЪौрдеाрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рджेрд╢ рдоें рднूрдЬрд▓ рдХी рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЦрдкрдд рдХृрд╖ि рдХे рд▓िрдП рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рджेрд╢ рдоें рдЧेрд╣ूं, рдЪाрд╡рд▓ рдФрд░ рдордХ्рдХा рдЬैрд╕ी рдк्рд░рдоुрдЦ рдлрд╕рд▓ों рдХी рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рднूрдЬрд▓ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рддाрдкрдоाрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै, рдЦेрдд рддेрдЬी рд╕े рд╕ूрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं।

   ЁЯЦКрддाрдкрдоाрди рд╡ृрдж्рдзि рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдмреЭрддे рддाрдкрдоाрди рдХे рдХाрд░рдг рд╣िрдоाрд▓рдп рдоें рдмрд░्рдл рддेрдЬी рд╕े рдкिрдШрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рд╕े рдмрдиी рдЭीрд▓ों рдХे рдмреЭрдиे рдХे рд╕ाрде рдЗрдирдХे рдЖрдХाрд░ рдоें рднी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрджि рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд▓рдЧाрддाрд░ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी рддो рд╡िрдиाрд╢рдХाрд░ी рдмाреЭ рдЖрдиे рдоें рджेрд░ рдирд╣ीं рд▓рдЧेрдЧी। рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднाрд░рддीрдп рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ंрдЧрдарди (рдЗрд╕рд░ो) рдиे рдЕрдкрдиी 22 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2024 рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдХिрдпा рд╣ै।

   ✍️рдЗрд╕рд░ो рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 2016-17 рдХे рджौрд░ाрди рдкрд╣рдЪाрдиी рдЧрдИ 10 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ рд╕े рдмрдб़ी 2,431 рдЭीрд▓ों рдоें рд╕े 676 рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдЭीрд▓ें 1984 рдХे рдмाрдж рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд░ूрдк рд╕े рд╡िрд╕्рддाрд░िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं। рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि 676 рдЭीрд▓ों рдоें рд╕े 130 рднाрд░рдд рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рд╕े 65 рд╕िंрдзु рдирджी рдШाрдЯी рдоें, 7 рдЧंрдЧा рдирджी рдШाрдЯी рдоें рдФрд░ 58 рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рдирджी рдШाрдЯी рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рдКंрдЪाрдИ рдЖрдзाрд░िрдд рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕े рдкрддा рдЪрд▓ा рд╣ै рдХि 314 рдЭीрд▓ें 4,000 рд╕े 5,000 рдоीрдЯрд░ рдХी рд╕ीрдоा рдоें рдФрд░ 296 рдЭीрд▓ें 5,000 рдоीрдЯрд░ рд╕े рдКрдкрд░ рдХी рдКंрдЪाрдИ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рдЗрди рдЭीрд▓ों рдоें рд╕े рдЗрд╕рд░ो рдХे рдоुрддाрдмिрдХ,676 рдЭीрд▓ों рдоें рд╕े 601 рдХा рдЖрдХाрд░ рджोрдЧुрдиे рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै, рдЬрдмрдХि 10 рдЭीрд▓ें 1.5 рд╕े рджो рдЧुрдиा рдФрд░ 65 рдЭीрд▓ें 1.5 рдЧुрдиा рдмрдв़ी рд╣ैं।

     1984 рд╕े 2023 рддрдХ рднाрд░рддीрдп рд╣िрдоाрд▓рдпी рдирджी рдШाрдЯिрдпों рдХे рдЬрд▓рдЧ्рд░рд╣рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рдХрд╡рд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд▓ंрдмी рдЕрд╡рдзि рдХे рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рдЪिрдд्рд░ों рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рд╕े рдмрдиी рдЭीрд▓ें рднाрд░ी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं।

3. рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕्рдеिрддि рдХा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ

рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХे рд╕्рддрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд░िрдкोрд░्рдЯ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै,рдЬिрд╕рд╕े рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╕рдордп рд░рд╣рддे рд╡рд╕्рддुрд╕्рдеिрддि рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХे рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें -

 ЁЯМ┐ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी ‘рд╡рд░्рд▓्рдб рд╡ाрдЯрд░ рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рд░िрдкोрд░्рдЯ 2023’ рдоें рдЬाрд░ी рдЖंрдХреЬों рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि 2050 рддрдХ рд╢рд╣рд░ों рдоें рдкाрдиी рдХी рдоांрдЧ 80% рддрдХ рдмреЭ рдЬाрдПрдЧी। рдпрджि рдоौрдЬूрджा рдЖंрдХреЬों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджें рддो рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рд╢рд╣рд░ों рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдХрд░ीрдм 100 рдХрд░ोреЬ рд▓ोрдЧ рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡рд╣ीं рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд▓े 27 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдпрд╣ рдЖंрдХреЬा рдмреЭрдХрд░ 240 рдХрд░ोреЬ рддрдХ рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рднाрд░рдд рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдЧा рддрдеा рдкाрдиी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЧंрднीрд░ рд░ूрдк рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ेंрдЧे।

  ЁЯМ┐рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдк्рд░рдмंрдзрди, рд╡िрд╢्рд╡ рдмैंрдХ, (2022) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 2050 рддрдХ 10 рдмिрд▓िрдпрди рд▓ोрдЧों рдХो рднोрдЬрди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें 50% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрдЧी, (рдЬो рдЖрдЬ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХा 70% рдЙрдкрднोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै), рдФрд░ рдкाрдиी рдХी рдиिрдХाрд╕ी рдоें 15% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдЧी। рдЗрд╕ рдмрдв़рддी рдоांрдЧ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा, рджुрдиिрдпा рдХे рдХрдИ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рд╕ंрд╕ाрдзрди рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै। рдЕрдиुрдоाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджुрдиिрдпा рдХी 40% рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЖрдмाрджी рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд░рд╣рддी рд╣ै, рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдХрд▓ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрдж рдХा рд▓рдЧрднрдЧ ¼ рд╣िрд╕्рд╕ा рдЗрд╕ рдЪुрдиौрддी рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै। 2040 рддрдХ, рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै рдХी 4 рдоें рд╕े 1 рдмрдЪ्рдЪा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд░рд╣ेрдЧा। рдЖрдЬ рдХрдИ рджेрд╢ों рдХे рд▓िрдП рдЬрд▓ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдПрдХ рдмрдб़ी рдФрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдмрдв़рддी рд╣ुрдИ рдЪुрдиौрддी рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े 50 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЬрд▓-рд╕ंрдмंрдзी рдЖрдкрджाрдПं рдЖрдкрджाрдУं рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рд╕рдмрд╕े рдКрдкрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рднी рдоौрддों рдоें 70 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХा рдХाрд░рдг рдЬрд▓-рд╕ंрдмंрдзी рдЖрдкрджाрдПं рд╣ैं ।

  ЁЯМ┐рд╡िрд╢्рд╡ рдоौрд╕рдо рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдЧрдарди рдиे рднी рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ ‘рд╕्рдЯेрдЯ рдСрдл рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╡ाрдЯрд░ рд░िрд╕ोрд░्рд╕ेрдЬ 2022’ рдоें рд▓िрдЦा рдеा рдХि рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХрд░ीрдм 360 рдХрд░ोреЬ рд▓ोрдЧ рд╡рд░्рд╖ рдоें рдХрдо рд╕े рдХрдо рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ैं। рд╡рд╣ीं рдЖрд╢ंрдХा рдЬрддाрдИ рдЧрдИ рдеी рдХि рдпрд╣ рдЖंрдХреЬा 2050 рддрдХ рдмреЭрдХрд░ 500 рдХрд░ोреЬ рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдЬाрдПрдЧा । рдбрдм्рд▓्рдпूрдПрдЪрдУ /рдпूрдиिрд╕ेрдл рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдиिрдЧрд░ाрдиी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо (рдЬेрдПрдордкी) 2023 рдЕрдж्рдпрддрди рд░िрдкोрд░्рдЯ, рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 2.2 рдмिрд▓िрдпрди рд▓ोрдЧ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдмंрдзिрдд рдкेрдпрдЬрд▓ рдХे рдмिрдиा рд░рд╣ рд░рд╣े рдеे, рдЬिрдирдоें 115 рдоिрд▓िрдпрди рд▓ोрдЧ рд╕рддрд╣ी рдкाрдиी рдкीрддे рдеे। 1.8 рдмिрд▓िрдпрди рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рдЕрднी рднी рдкीрдиे рдХा рдкाрдиी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै, рддрдеा рддीрди рдоें рд╕े рджो рдШрд░ों рдоें рдорд╣िрд▓ाрдПं рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЬрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рдХे рд▓िрдП рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ैं।

4. рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा :

рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдХिрди-рдХिрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХा рдЬрд▓ рд╕े рдЬुреЬाрд╡ рд╣ै рддрдеा рдРрд╕े рдХौрди рд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд░рд╣рддे рд╣ै рдпрджि рдЗрд╕ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ें рддो -

  ЁЯМ┐рд╡िрд╢्рд╡ рдЬрд▓ рджिрд╡рд╕ (22 рдоाрд░्рдЪ, 2024) рдкрд░ рдЬाрд░ी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдЬрд▓ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ 2024 рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд рд╣ै। рдоीрдаे рдкाрдиी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рд▓рдЧрднрдЧ 1 % рдХी рджрд░ рд╕े рдмрдв़ рд░рд╣ा рд╣ै। рдиिрдо्рдирддрдо рдЖрдп рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें 80 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдиौрдХрд░िрдпाँ рдкाрдиी рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдЙрдЪ्рдЪ рдЖрдп рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें 50 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдиौрдХрд░िрдпाँ рдкाрдиी рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ैं। рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЬрд▓ рдХी рдХрдоी рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоें 10 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╡ृрдж्рдзि рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ 300 рдХрд░ोреЬ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд▓ोрдЧ рд╕ीрдоाрдУं рдХे рдкрд░े рдмрд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЬрд▓ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ैं।

   ЁЯМ┐20 рдордИ, 2024 рдХो рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдХे рдмाрд▓ी рдоें 10рд╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рдЬрд▓ рдоंрдЪ рдкрд░ рдЬाрд░ी рд╡ाрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╢ेрдпрд░्рдб рдк्рд░ॉрд╕्рдкेрд░िрдЯी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдкाрдиी рд╕рдоृрдж्рдзि рдХा рдПрдХ рдмुрдиिрдпाрджी рд╕्рд░ोрдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдкेрдпрдЬрд▓ рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдХे рд▓िрдП рдмाрдзाрдУं рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़ рд░рд╣ा рд╣ै। рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдоें рдмрдв़рддी рдЦाрдИ рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдоाрдирд╡ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ рд╕рдХрддा рд╣ै।

 ✍️рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рдЖंрдХрдб़े рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं- 2022 рдоें, 2.2 рдмिрд▓िрдпрди рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдмंрдзिрдд рдкेрдпрдЬрд▓ рд╕ेрд╡ाрдУं рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдирд╣ीं рдеी, рдЬрдмрдХि 3.5 рдмिрд▓िрдпрди рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдмंрдзिрдд рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдирд╣ीं рдеी। 10 рдоें рд╕े 8 рд▓ोрдЧ, рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ рдХрдо рд╕े рдХрдо рдмुрдиिрдпाрджी рдкेрдпрдЬрд▓ рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рд╕ेрд╡ाрдУं рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪ рдирд╣ीं рд╣ै, рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдФрд░ рдкिрдЫрд▓े рджो рджрд╢рдХों рдоें рдиिрдо्рди рдЖрдп рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг-рд╢рд╣рд░ी рдкрд╣ुंрдЪ рдХे рдЕंрддрд░ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдоें рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдк्рд░рдЧрддि рд╣ुрдИ рд╣ै।

  рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ 800 рдоिрд▓िрдпрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓ोрдЧ рд╕ूрдЦे рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рдЬोрдЦिрдо рдоें рд╣ैं, рддрдеा рдЗрд╕рд╕े рджोрдЧुрдиे рд▓ोрдЧ рдкाрдиी рд╕े рдбूрдмрдиे рд╡ाрд▓े (рдмाрдв़-рдк्рд░рд╡рдг) рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдХрдо рдЖрдп рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рдЬрд▓-рдк्рд░рдзाрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें 56 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдиौрдХрд░िрдпाँ рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЙрдЪ्рдЪ рдЖрдп рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рдпрд╣ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХेрд╡рд▓ 20 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै। рдЙрдк-рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рдЬрд▓ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдиौрдХрд░िрдпाँ рдХुрд▓ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХा 62 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ैं, рдХрдо рд╡рд░्рд╖ा рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕рдХрд▓ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрдж рдпा рдЬीрдбीрдкी рд╡ृрдж्рдзि рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрддी рд╣ै।

5.рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рд╣ेрддु рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ :

  рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рд╣ेрддु рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рддрдд्рд╡ рдЗрд╕ рд░ूрдк рдоें рд╣ै -

   ЁЯМ┐рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्‍рдп рдоें рдЕрдЧрд░ рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो 6 рдлрд░рд╡рд░ी 2024, рдЬрд░्рдирд▓ рдиेрдЪрд░ рдХрдо्рдпुрдиिрдХेрд╢рди्рд╕ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмреЭрддे рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдЪрд▓рддे рдЕрдЧрд▓े 26 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдкाрдиी рдХी рднाрд░ी рдХрдоी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै рдХि 2050 рддрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдирджिрдпों рдХे рдПрдХ рддिрд╣ाрдИ рдЙрдк-рдмेрд╕िрдиों рдХो рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдЪрд▓рддे рд╕ाрдл рдкाрдиी рдХी рднाрд░ी рдХрдоी рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬ рд╕рдХрддा рд╣ै। 2010 рдоें рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХрд░ीрдм рдПрдХ-рдЪौрдеाрдИ рдпाрдиी 2,517 рдЙрдк-рдмेрд╕िрди рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рдЖрддी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣े рдеे। рд╣ाрд▓ांрдХि рдпрджि рд╕िрд░्рдл рдкाрдиी рдХी рдХिрд▓्рд▓рдд рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдпрд╣ рдЖंрдХреЬा 984 рдЙрдк-рдмेрд╕िрди рджрд░्рдЬ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।

   ✍️рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдиे рдкाрдпा рд╣ै рдХि 2050 рддрдХ рдкाрдиी рдХी рдХрдоी рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рдЖрддी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЗрди рдирджी рдЙрдк-рдмेрд╕िрдиों рдХा рдпрд╣ рдЖंрдХреЬा рдмреЭрдХрд░ 3,061 рдкрд░ рдкрд╣ुंрдЪ рдЬाрдПрдЧा। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпे рдЙрдк-рдмेрд╕िрди рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬрдоीрди рдХा рдХрд░ीрдм 32% рд╣िрд╕्рд╕ा рдХрд╡рд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рдХुрд▓ рдЖрдмाрджी рдХा рдХрд░ीрдм 80% рд╣िрд╕्рд╕ा рдпрд╣ां рд░рд╣ рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоाрдирд╡ рдЕрдкрд╢िрд╖्рдЯ рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдирджिрдпों рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े 84% рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдХाрд░рдг рддрдд्рд╡ рд╣ैं।

   рдпрд╣ рд╡рд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै рдЬрд╣ां рдЧрд╣рди рдХृрд╖ि рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рджुрдиिрдпा рдХी рдХрд░ीрдм 44 % рдХृрд╖ि рднूрдоि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдпुрдХ्рдд 84 % рдЙрд░्рд╡рд░рдХ рдФрд░ 53 % рдЦाрдж рдЗрди्рд╣ीं рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЖрдкूрд░्рддि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।

  рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг рддрдд्рд╡ों рдХी рдУрд░ рджेрдЦें рддो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдиे рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдХृрд╖ि рдФрд░ рдмреЭрддे рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг рдХो рдк्рд░рдоुрдЦ рдоाрдиा рд╣ै। рджूрд╕рд░े рдкрд╣рд▓ू рдХी рдУрд░ рджेрдЦें рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдкौрдзों рдФрд░ рдЬीрд╡ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЗрд╕рдХी рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рдоाрдд्рд░ा рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХ рддंрдд्рд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрдл рдкाрдиी рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдХृрд╖ि рдЙрд░्рд╡рд░рдХों рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдпрд╣ рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди, рд╢ैрд╡ाрд▓ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдпोрдЧрджाрди рджेрддा рд╣ै рдЬो рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧों рдХो рдЕрд╡рд░ुрдж्рдз рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै, рдФрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ी рдЬीрд╡рди рдХो рдЦрддрд░े рдоें рдбाрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै।

   ✔️рдиाрдЗрдЯ्рд░ोрдЬрди рдХी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ीрд▓рддा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХी рдЙрдкрдпोрдЧрдХрд░्рддा рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡ рдХो рдкूрд░ा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХें।

6. рджेрд╢ рдоें рддाрд▓ाрдмों рдХी рд╕्рдеिрддि - 

  рддाрд▓ाрдмों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЬрд▓ рд╢рдХ्рддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी 2023 рдоें рдЬाрд░ी рд╕рд░्рд╡े рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджेрд╢рднрд░ рдоें рдХрд░ीрдм 11 рд╣рдЬाрд░ рддाрд▓ाрдмों рдкрд░ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕рд░्рд╡े рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджेрд╢рднрд░ рдоें 2,61,916 рддाрд▓ाрдм рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрд░рдгों рд╕े рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓ाрдпрдХ рдирд╣ीं рд╣ै।рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдоें рдХрд░ीрдм 1750 рддाрд▓ाрдм рд╕ूрдЦ рдЧрдП। рдХुрд▓ 6431 рддाрд▓ाрдмों рдоें 5085 рддो рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХे рд▓ाрдпрдХ рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ैं। рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рджिрд▓्рд▓ी рдХी рд╣ी рдмाрдд рдХрд░ें рддो 2023 рдоें рдЬрд▓ рд╢рдХ्рддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рд╕рд░्рд╡े рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े 216 рд╡ाрдЯрд░ рдмॉрдбीрдЬ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХे рдпोрдЧ्рдп рд╣ी рдирд╣ीं рдмрдЪी рд╣ैं।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ :

   рдЗрди рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрджि рд╕рдордп рд░рд╣рддे рдЬрд▓ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХे рд╕्рддрд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рддो рд╡рд╣ рджिрди рджूрд░ рдирд╣ीं рдЬрдм рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣рд░ рдПрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдЬрд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рд╣ो, рднрд▓े рд╣ी рдЙрди рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдЬ्рдпाрджा рд╣ै рд╡рд╣ाँ рдкрд░ рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХा рд╕ाрдордиा рдиिрдХрдЯ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдирд╣ीं рд╣ो । рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рджिрди рджूрд░ рдирд╣ीं рдЬрдм рдЬрд▓ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХे рд▓िрдП рдЙрдЪिрдд рдХрджрдо рдирд╣ीं рдЙрдаाрдПंрдЧे рддो 1 рджिрди рдЬрд░ूрд░ рднीрд╖рдг рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХा рд╕ाрдордиा рд╣ोрдЧा । рд╕рдордп рд░рд╣рддे рд╡рд░्рд╖ा рдЬрд▓ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рддрдеा рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдХैрд╕े рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЬो рдПрдХ рдЕंрдзी рджौреЬ рд╣ै, рдЙрд╕ рдЕंрдзी рджौреЬ рдХो рд╕ीрдоिрдд/ рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдк्рд░рддि рдпрджि рдХрджрдо рдирд╣ीं рдЙрдаाрдП рдЧрдП рддो рд╣рдо рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рддृрддीрдп рдпुрдж्рдз рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдпा рдЖрд╢ंрдХा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд╣ीं рд╡рд╣ рдЬрд▓ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдирд╣ीं рд╣ो। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордп рд░рд╣рддे рдЬрд▓ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХे рдк्рд░рддि рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоें рдЬрд▓ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рдоें рдЕрдкрдиाрдПं рдРрд╕ी рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।

  рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 900 рдирджिрдпों, рдЭीрд▓ों рдПрд╡ं рдЬрд▓-рдЖрдзाрд░िрдд рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХा 153 рджेрд╢ рдоिрд▓рдХрд░ рдЙрдкрднोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं? рдпे рдирджिрдпां рдирд╣ीं рд╣ोрддीं, рдЭीрд▓ें рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рдЬрд▓-рд╕्рд░ोрдд рдХे рджूрд╕рд░े рд╕ाрдзрди рдирд╣ीं рд╣ोрддे, рдЧाँрд╡-рдЧाँрд╡ рддाрд▓ाрдм рдФрд░ рдХुрдПं рдирд╣ीं рд╣ोрддे рддो рдХ्рдпा рд╣ोрддा, рдЗрд╕ рдкрд░ рдоंрдерди рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। 


рд╕्рд░ोрдд :

https://www.isro.gov.in/Satellite_Insights_Expanding_Glacial_Lakes_Indian_Himalayas.html   (Accessed 27 May 2024)

https://www.worldbank.org/en/topic/waterresourcesmanagement    (Accessed 27 May 2024)

https://www.unwater.org/publications/who/unicef-joint-monitoring-program-update-report-2023   (Accessed 28 May 2024)

https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adi1401      (Accessed 29 May 2024)

https://www.nature.com/articles/s41467-024-44947-3      (Accessed 29 May 2024)

https://www.downtoearth.org.in/news/water/water-scarcity-threatening-shared-prosperity-worsened-by-population-growth-urbanisation-climate-change-world-bank-96247            (Accessed 29 May 2024)

https://www.indiatoday.in/india/story/india-suffering-worst-water-crisis-in-history-says-niti-report-1260924-2018-06-15    (Accessed 30 May 2024)

https://www.downtoearth.org.in/hindistory/water/water-crisis/world-water-day-2024-precious-blue-liquid-is-a-thin-red-line-between-war-and-peace-un-95182    (Accessed 30 May 2024)

https://www.abplive.com/news/india/600-million-indians-face-severe-water-crisis-how-is-india-addressing-its-water-needs-abpp-2443582          (Accessed 30 May 2024)